‘Japan is het land met meeste zelfmoorden’

Deze zomer kruipen onze correspondenten in de rol van factchecker. Ze onderzoeken een cliché of mythe over hun land. Vandaag Kjeld Duits over de mythe van zelfmoord als onderdeel van de Japanse cultuur.

De aanleiding

De mythe van Japan als het keizerrijk van de zelfmoord lijkt onuitroeibaar. Zelfs Japanners zijn ervan overtuigd. Japanse media schrijven regelmatig dat hun land een van de hoogste zelfmoordcijfers ter wereld heeft. Buitenlandse media nemen dat graag over, en koppelen er dramatische verhalen aan over hoe veeleisend de Japanse maatschappij is.

En, klopt het?

Die verhalen kunnen gerust met een lepeltje zout genomen worden. Japanse zelfmoordcijfers zijn inderdaad hoog. Maar niet hoog genoeg om als topland te worden bestempeld. Het land staat niet eens in de toptien. De Wereldgezondheidsorganisatie heeft Japan op de zeventiende plaats staan met 18,5 zelfmoorden per 100.000 inwoners. Het staat onder landen zoals Rusland met 19,5; India met 21,1; en Zuid Korea met 28,9. In Nederland is het 11 per 100.000 inwoners.

Nadat de economische zeepbel uiteen was gespat aan het begin van de jaren negentig, explodeerden de Japanse zelfmoordcijfers. Talloze mannen van in de vijftig die decennialang gezweet hadden voor hun bedrijf zaten plots zonder werk. Velen zochten troost in een stuk touw. Ook veel zelfstandigen pleegden zelfmoord. Ze wilden hun gezin niet opzadelen met huizenhoge schulden. Vele duizenden pleegden zelfmoord zodat hun levensverzekering gebruikt kon worden om de schulden af te betalen.

Het cliché dat strenge Japanse scholen veel jongeren tot zelfmoord brengen blijkt ook een mythe. In Nederland overlijden relatief weinig jongeren aan zelfmoord. In 2009 overleed 3,5 op de 100.000 Nederlandse jongeren van 15-19 jaar door zelfdoding. Maar in Japan lag dat cijfer zelfs nog lager. Slechts 2,4. Ter vergelijking, de landen in Europa met de hoogste zelfmoordcijfers onder tieners waren Rusland met 19,7 en Finland met 11,3. Japan ligt juist dicht bij de laagste cijfers in Europa: 2,0 in Italië en 1,8 in Spanje.

De Japanse tieners die zelfmoord plegen doen dat overigens niet in eerste instantie omdat scholen zo streng zijn. Van Japanse middelbare scholieren die zelfmoord hebben gepleegd kan slechts zestien procent toegeschreven worden aan slechte schoolprestaties. Daarentegen wordt meer dan een kwart van de zelfmoorden door middelbare scholieren toegeschreven aan gezinsproblemen.

Ook deze mythe blijft ongetwijfeld voortleven, omdat Japanners het zelf graag geloven. Veel Japanners zijn er waarschijnlijk zelfs een beetje trots op. Het suggereert dat Japanse scholen hogere resultaten eisen dan scholen in andere landen.

De meest voorkomende oorzaak voor zelfdoding in Japan onder alle leeftijden is problemen met familieleden of collega’s. Dit geeft de indruk dat de Japanse maatschappij inderdaad veeleisend is. Maar in werkelijkheid geven Japanners elkaar waarschijnlijk veel meer steun dan mensen krijgen in meer individualistische samenlevingen.

De problemen in Japan ontstaan wanneer die steun wegvalt. Juist omdat landen in het Westen zo individualistisch zijn ingesteld, hebben ze over de jaren een breed vangnet opgezet voor mensen die het niet meer aankunnen. Dat vangnet ontbreekt in Japan.

Conclusie

De zelfmoordcijfers in Japan zijn hoog, maar het land staat niet in de top-10. Onder jongeren is het aantal zelfmoorden zelfs zeer laag. We beoordelen de stelling dat Japan het land is met de meeste zelfmoorden daarom als grotendeels onwaar.