Hoe een tumor uit één stamcel groeit

Eén ontspoorde cel is genoeg voor kwaadaardige huidkanker, mits die cel een stamcel is. ‘Voorlopercellen’ blijken onschuldig.

Gevaarlijke huidkanker kan ontstaan door schade aan het DNA in de stamcellen van de opperhuid. Dat concluderen Belgische en Britse onderzoekers na onderzoek bij muizen. Voor het eerst is waargenomen hoe een kwaadaardige tumor uit één ontspoorde cel kan ontstaan. En die begincel is altijd een stamcel; de talrijke voorlopercellen in de huid ontsporen met dezelfde mutatie niet.

Een team onder leiding van stamcelbiologen Cédric Blanpain van de Vrije Universiteit Brussel en Benjamin Simons van de University of Cambridge, publiceerden hun resultaten vrijdag vervroegd online in het tijdschrift Nature. Het onderzoek werpt licht op het allereerste begin van de cascade die leidt tot het ontstaan van een kwaadaardige tumor, die zich uitzaait naar andere delen van het lichaam. Een genetische mutatie blijkt in stamcellen gevaarlijke tumoren te veroorzaken, terwijl dezelfde mutatie in voorlopercellen leidt tot een beperkte celwoekering, waarvan de groei vanzelf stopt.

Stamcelbioloog Hans Clevers (Hubrecht Instituut, Utrecht) zegt in een reactie dat de algemene boodschap uit Blanpains onderzoek (kanker ontstaat in stamcellen) „niet echt echt nieuw” is. Clevers en zijn team toonden in 2009 al aan dat mutaties in stamcellen van de darm aanleiding kunnen zijn voor het ontstaan van darmtumoren.

Maar volgens Blanpain blijft de vraag of alle kwaadaardige tumoren beginnen met een ontspoorde stamcel. Daarom wil hij zijn proeven herhalen met andere soorten huidtumoren en borsttumoren, zegt hij in een e-mail: „Dan kunnen we zien of dit algemeen geldt voor huidkanker.”

Tumoren ontstaan door schade aan het DNA. Er ontstaan dan mutaties in zogeheten oncogenen, genen die betrokken zijn bij het ontstaan van kanker. Uit het onderzoek van Blanpain blijkt nu dat het kan uitmaken voor de ernst van de ziekte in welk celtype die oncogenen geactiveerd worden.

Basaalcelcarcinoom kan overal op de huid ontstaan maar het vaakst op plaatsen die veel zijn blootgesteld aan de zon. UV-straling veroorzaakt mutaties in het DNA waardoor een kankerstimulerende signaalroute aangezet wordt. Er zijn ook mensen met erfelijke aanleg voor het krijgen van basaalcelcarcinoom, dat wordt het Gorlin syndroom genoemd.

Basaalcelcarcinoom is met 80 procent van de patiënten de meest voorkomende vorm van huidkanker. Van alle soorten huidkanker (onder meer plaveiselcelcarcinoom en melanoom) is hij wel de minst kwaadaardige. De tumor groeit langzaam. Maar als er niets aan wordt gedaan, kan hij dieper de huid ingroeien en andere weefsels aantasten, zoals kraakbeen of bot.

Blanpain hoopt met zijn onderzoek nieuwe manieren te vinden om kanker te bestrijden. Hij stelt zich voor dat medici al kunnen ingrijpen voordat het misgaat. „Dit is een belangrijk punt”, zegt Blanpain, „Ik denk serieus dat we kankertherapie moeten richten op het elimineren van pre-kanker legioenen of op het voorkomen dat cellen zich kunnen ontwikkelen in een kwaadaardige richting. We hebben in het lab al kunnen aantonen dat het werkt. In 2012 lieten we zien dat voorstadia van kanker konden vertragen of stoppen in muizen met basaalcelcarcinoom.”