Was die foto van een oudere op de po-stoel misplaatst?

Wie goed kijkt, ziet een reepje blote huid, en de onderbroek op de grond. Op de rug gezien, onherkenbaar, een oudere dame, „bewoonster van een verpleeghuis”, op een „po-stoel”.

De foto stond woensdag in nrc.next en NRC Handelsblad, bij een artikel over verpleeghuizen die onder verscherpt toezicht zijn geplaatst (Wat is een ‘onveilig’ verpleeghuis? 6 juli).

Ruim een dozijn lezers ontstak erover in woede: dit was „respectloos”, „onbeschoft”, „schending van privacy” en „onsmakelijk”. De foto dekte ook „totaal niet de lading van het verhaal”, want onduidelijk is of die onzorgvuldige of juist zorgvuldige zorg toont.

Ja, een „confronterende” foto – en dat die niet heel expliciet is, maar dwingt goed te kijken, versterkt nog eens de lading ervan.

Uit die kritiek zijn drie bezwaren op te maken: privacy (was er toestemming en dan nog, had de krant de dame niet tegen zichzelf moeten beschermen?), relevantie (wat had de foto te maken met het onderwerp?) en smaak (is zo’n foto hoe dan ook wel publicabel?).

Eerst de gang van zaken. De foto is gemaakt door een freelance fotografe, in een reeks uit een verpleeghuis, waar men haar kent. Ze verkocht de reeks aan het ANP, een fotoredacteur van de krant koos vervolgens deze uit de databank van dat agentschap. Een indringend beeld, vond hij, en dat de vrouw er onherkenbaar op stond, was cruciaal. De redacteuren die het stuk schreven waren niet betrokken bij de keus (en zijn er erg ongelukkig mee).

Die avond was er geen discussie, wel de ochtend erna toen de productie werd overgenomen in NRC Handelsblad. Sommige redacteuren vonden het beeld ontluisterend – ook door reacties uit hun omgeving op nrc.next. Op de fotoredactie waren de meningen sterk verdeeld, en klonk kritiek. De nieuwschef hield vast aan het beeld met dit argument: het geeft de realiteit van veel ouderen in een verzorgingshuis weer.

Dat vinden sommige redacteuren nog steeds, anderen betreuren de keus achteraf, ook de chef. Vooral omdat de foto bij nader inzien inderdaad niet past bij dit onderwerp, en de indruk kan wekken dat de krant puur wil shockeren. Van dat sentiment heb ik geen spoor ontdekt. Maar dat de foto hier misplaatst is, vind ik ook. Er gaat de suggestie van een wantoestand van uit, maar meer dan een suggestie is dat niet.

Maar er is nog iets. Want de redactie had wel bedenkingen, maar deed geen navraag, bijvoorbeeld of er eigenlijk wel toestemming voor de foto was verkregen.

Nu hoeft de redactie dat ook niet per se, zegt de fotochef: als gebruik wordt gemaakt van een fotopersbureau kun je ervan uitgaan dat het geregeld is. Een andere fotoredacteur zegt wel te hebben gebeld over andere foto’s uit een verpleeghuis omdat bewoners daar herkenbaar op stonden, om zich ervan te vergewissen dat het echt allemaal in orde was (dat was het geval). Zij zegt dat te doen bij sommige kwetsbare groepen, zoals kinderen en ouderen.

Dat vind ik goed journalistiek handelen. Hoe dichterbij een gevoelige foto, hoe dringender afwegingen van privacy en relevantie worden. Nu was deze mevrouw niet herkenbaar, maar er zijn genoeg andere redenen om iets na te trekken: de foto was maanden oud (oktober), dus wie weet was de situatie veranderd, of leefde betrokkene onverhoopt niet meer.

Bovendien, de toestemming blijkt gecompliceerd te liggen. Navraag bij de fotografe leert dat de oudere dame het goed vond dat er foto’s werden genomen, maar óók dat zij een goede bekende is van de fotografe (preciezer kan ik niet zijn zonder te doen wat lezers de krant verwijten: privacy prijsgeven). Maar, zegt de fotografe, ze is ook licht aan het dementeren, en vergeetachtig. Relevant, want kun je ervan uitgaan dat een kwetsbare oudere ten volle beseft wat er met zo’n foto kan gebeuren?

De band tussen bewoonster en fotografe maakt dat alleen maar lastiger: de toestemming ligt zo bij degene die de foto wil maken en daar, hoe integer ook, artistiek en zakelijk belang bij heeft.

De fotografe heeft twee vergelijkbare foto’s uit de reeks bij het ANP nu laten verwijderen. Deze niet, want: „Ik vind het een aangrijpende maar nette foto die de realiteit toont. We willen dit alleen niet zien.” De foto heeft ze inmiddels, op haar telefoon, aan de oudere dame getoond en die had er, zegt zij, geen moeite mee.

De krant kende deze feiten niet (al staat onder de trefwoorden bij de foto in de ANP-bank behalve ‘verpleegtehuis’ en ‘verzorgingstehuis’ ook ‘dementie’ en ‘Alzheimer’). Maar ze maken de afweging wel anders: ouderen met dementie verdienen extra zorgvuldigheid. En dat een foto in het aanbod zit, ontslaat de redactie niet van de plicht de context van beeldmateriaal uit te zoeken als er discussie over ontstaat – en die was er.

Laatste punt: gaat de foto per se te ver? Ook dat hangt af van de context. In een begripvolle beeldreportage met een reeks foto’s over het dagelijks leven in een verpleeghuis zou dit al heel iets anders zijn dan als dragend beeld in een nieuwskatern. Sommige intieme scènes kun je niet los bekijken zonder het gevoel dat de krant je voyeurisme opdringt.