Routekaart van het Derde Rijk

Mein Kampf In 1924 kwam Hitler een crisis te boven en schreef hij deel 1 van Mein Kampf. Het staat bekend als langdradig. Dat klopt, zo blijkt uit de eerste Duitse uitgave sinds 70 jaar. Maar er staat ook een duidelijke visie in.

Illustratie Joost Hölscher

In december 1923 leek de politieke carrière van Adolf Hitler voorbij. Na een mislukte staatsgreep in de Beierse hoofdstad München, die in de ochtend van 9 november uitliep op een schietpartij waarbij vier politie-agenten, dertien putschisten en een voorbijganger omkwamen, was de leider van de NSDAP in de gevangenis in Landsberg beland. De vooruitzichten waren slecht. Er hing hem een gevangenisstraf van vele jaren boven het hoofd en de NSDAP en de partijkrant Völkischer Beobachter waren verboden door de Beierse regering. Hitler had last van een schouderblessure die hij had opgelopen toen hij bij de finale schietpartij door een medestander tegen de grond was gedrukt. Hij was lusteloos en dacht aan zelfmoord, schrijft de Amerikaanse journalist Peter Ross Range in 1924. Het kanteljaar van Hitler. ‘Zonder vuurwapens, zonder uitdagende marsen, en zonder touw om een strop van te knopen, koos Hitler het enige wapen dat hem nog ter beschikking stond: de dood door uithongering. Hij zou zichzelf straffen en sterven als een martelaar voor zijn zaak (die Sache).’

In de beeldvorming is Hitler veranderd van duivel in eng knuffeldier, schrijft onze correspondent Juurd Eijsvogel. Hitler: terug van nooit weggeweest

In 1924 geeft Range, die jarenlang in Berlijn woonde als correspondent voor Time Magazine, een gedetailleerd overzicht van de turbulente putsch en het proces tegen Hitler en zijn handlangers dat op 26 februari 1924 begon en ruim een maand duurde. Hitler was zijn somberheid toen al te boven gekomen en had zijn hongerstaking beëindigd. In plaats van te sterven voor de zaak wilde hij het proces gebruiken om zich als de redder van Duitsland te presenteren. Daar kreeg hij alle ruimte voor van de voorzitter van de rechtbank, de rechtse nationalist Georg Neithardt. Urenlang mocht hij in de rechtszaal oreren over het verleden en de toekomst van de Duitse natie. Ook werd hem toegestaan om getuigen voortdurend te onderbreken tijdens hun verklaringen en hen schreeuwend ter verantwoording te roepen. Uiteindelijk werd Hitler veroordeeld tot de milde straf van vijf jaar ‘eervolle’ gevangenschap en werd hem, bij goed gedrag, vrijlating na een half jaar in het vooruitzicht gesteld.

Bestseller

In het laatste deel van 1924 beschrijft Range hoe Hitler tijdens zijn gevangenschap, die hij in een ruime, comfortabele cel doorbracht en waar hij voortdurend bezoekers ontving, het eerste deel van Mein Kampf schreef. Nog altijd gaat het verhaal dat hij de woorden dicteerde aan zijn rechterhand Rudolf Hess, een van de veertig nazi-putschisten met wie Hitler in een afzonderlijk deel van de gevangenis in Landsberg gevangen zat. Maar Range schrijft dat Hitler de tekst zelf met twee vingers tikte op een schrijfmachine van Remington, die zijn bewonderaarster Helene Bechstein, vrouw van de bekende pianofabrikant Edwin Bechstein, hem had gegeven. Later noemde Hitler zijn gevangenschap in Landsberg een ‘hogeschool op staatskosten.’ In zijn cel had hij, rijkelijk voorzien van drank en spijzen die zijn fans hem kwamen brengen, alle tijd gehad om zijn gedachten te ordenen en de ideologie van het nationaal-socialisme vast te leggen.

Ruim een half jaar na zijn vervroegde vrijlating op 20 december 1924 verscheen het eerste deel van Mein Kampf, waarin Hitler aan de hand van zijn levensverhaal zijn politieke opvattingen uiteenzette. Een jaar later publiceerde hij het tweede deel, dat hij grotendeels na zijn vrijlating schreef in een vakantiehuis in Berchtesgaden.

Met ruim 23.000 verkochte exemplaren was het eerste deel van Mein Kampf, zeker voor een politiek boek, een succes. Maar een bestseller werd het pas nadat Hitler in 1933 de Führer van het Derde Rijk was geworden. Uiteindelijk werden in Duitsland zo’n twaalf miljoen exemplaren van Mein Kampf verkocht.

Als Hitler opschept dat hij zo goed kon leren, lees je in het commentaar dat zijn cijfers matig tot slecht waren

Omdat München altijd de officiële woonplaats van Hitler was gebleven, kreeg de deelstaat Beieren na de Tweede Wereldoorlog het auteursrecht van Mein Kampf toebedeeld. Anders dan in Nederland werd Hitlers boek in de Bondsrepubliek Duitsland niet verboden, maar Beieren bracht na 1945 geen nieuwe drukken uit en verzette zich tegen de vele roofdrukken die verschenen. Bij de nadering van 2015, het jaar waarin het auteursrecht van Mein Kampf na zeventig jaar zou vervallen, besloot de Beierse regering het Institut für Zeitgeschichte een ‘kritische editie’ te laten verzorgen. Die verscheen in januari van dit jaar en werd opnieuw een bestseller. Een half jaar na verschijning zijn er nu 80.000 exemplaren van het tweedelige, wetenschappelijke boek van bijna tweeduizend pagina’s verkocht.

In de zeventig jaar waarin er geen nieuwe uitgave van Mein Kampf verscheen, kwam het boek bekend te staan als ‘de bestseller die niemand gelezen heeft’. Het boek zou zo onleesbaar zijn dat zelfs de onvoorwaardelijke Hitlerbewonderaar Joseph Goebbels het ‘soms onuitstaanbaar’ vond. Het is een ‘met mythes overladen en een vergiftigd’ boek en een ‘graal van het kwaad’, schrijft het team van Duitse historici in het voorwoord van Hitler, Mein Kampf. Eine kritische Edition. Het is nog altijd een gevaarlijk boek, vinden ze ook, en daarom hebben ze de kritische uitgave van 3700 noten voorzien, waarin ze nadere uitleg geven over Hitlers beweringen.

Als Hitler bijvoorbeeld opschept dat hij zo goed kon leren dat hij zich verveelde op de middelbare school in Linz, schrijven ze dat zijn cijfers matig tot slecht waren en dat hij zijn school niet afmaakte. En als Hitler aan het einde van het hoofdstuk ‘Marxismus und Natur’ beweert dat ‘als ik me tegen de Joden verweer, ik strijd voor het werk van de Heer’, voegen ze hieraan toe dat dit in het Derde Rijk een van de vaakst geciteerde zinnen uit Mein Kampf was. Vooral in sleutelhoofdstukken als ‘Volk und Rasse’ nemen de noten veel meer ruimte in beslag dan Hitlers tekst. Soms hebben de historici drie pagina’s nodig om de onjuistheden en halve waarheden op één pagina Mein Kampf recht te zetten.

Illustratie Joost Hölscher

In zijn eigen tekst blijkt Hitler geen groot stilist. Hitler schreef zoals hij sprak: zijn vaak oeverloze zinnen wemelen van woordjes als ‘ja’, ‘nun’ en ‘wohl’. Maar spreektaal is geen schrijftaal: terwijl Hitler met zijn lange redevoeringen zijn gehoor tot uitzinnigheid wist te voeren, is Mein Kampf grotendeels langdradig. Hij is breedsprakig, springt vaak van de hak op de tak en herhaalt zichzelf vele malen. Dit laatste deed hij ongetwijfeld opzettelijk, want Hitler wist dat de kracht van propaganda schuilt in de herhaling.

Lebensraum

Toch is Mein Kampf minder geraaskal dan de reputatie wil. Uiteindelijk blijkt Hitler vooral in zijn beschouwingen over Lebensraum en de Judenfrage een politicus met een volstrekt duidelijke visie. Met een bevolkingsgroei van 900.000 inwoners per jaar raakt Duitsland al gauw overbevolkt, legt hij verschillende keren uit, en kan het binnenkort zijn eigen bevolking niet meer voeden. Duitsland, een volk zonder ruimte, heeft daarom Lebensraum nodig, en die ligt in Rusland, een ruimte zonder volk. Daarnaast zijn de joden een ziekte die Duitsland te gronde zal richten, herhaalt Hitler, en daarvoor bestaat maar één oplossing: de meedogenloze verwijdering van deze bevolkingsgroep uit Duitsland.

In 1924 laat Range zien dat Hitler zijn ideeën over het veroveren van Lebensraum in Oost-Europa en over de jodenvervolging ontwikkelde tijdens het schrijven van Mein Kampf in de gevangenis van Landsberg. ‘Hitlers putsch, zijn proces en zijn tijd in de gevangenis hadden een duistere draaikolk van figuren en omstandigheden met zich meegebracht die later in het Derde Rijk een rol zouden spelen’, schrijft Range over Hitlers ‘kanteljaar’ 1924, waarin de nazi-leider ‘zichzelf opnieuw uitvond’.

Mein Kampf is hier de weerslag van. Zeker, Hitlers boek is ‘wijdlopig, verward en soms onbevattelijk’, vindt Range aan het einde van zijn boek waarin hij commentaar geeft op de kritische uitgave van het Institut für Zeitgeschichte. Maar het is ook ‘een intern consistente en voorspellende „road map” voor Hitlers toekomstige daden.’ Zo blijkt Hitler niet alleen een politicus met een visie, maar ook een die zijn beloften nakwam.