Over twee jaar rijdt hij, écht, écht, écht

Noord/Zuidlijn De nieuwe metrolijn in Amsterdam opent in de zomer van 2018. Echt. Definitief. Maar de aannemers hebben twijfels.

Inspectie in de tunnelbuis van de Noord/Zuidlijn in 2014. Werknemers gebruiken vaak de fiets om van het ene station naar het andere te komen. Inmiddels is het spoor op de lijn voltooid. Foto’s ANP

Het kostte een paar maanden praten, (diplomatiek) ruziemaken en plooien gladstrijken, maar toen had Robert Kuijper, hoofdplanner van de Noord/Zuidlijn, iedereen achter een en dezelfde openingsdatum. De nieuwe metrolijn gaat op 22 juli 2018 rijden, zo maakte de Amsterdamse wethouder Pieter Litjens (Verkeer en Vervoer) vrijdag bekend.

En nee, die datum gaan we niet meer bijstellen, zegt Kuijper. „Dan gaat het echt gebeuren.” De kosten blijven binnen de eerder geraamde 3,1 miljard euro. Het aantal keren dat de ingebruikname van de lijn de afgelopen twintig jaar is uitgesteld, staat inmiddels gelijk aan het aantal stations: acht.

Oplevering in oktober 2017, zoals sinds 2009 het streven is, was al onwaarschijnlijk. Na de faillissementen van onderaannemer Oskomera en afbouwaannemer Imtech in 2015 was de kans die startdatum te halen al gedaald naar 5 procent. Het wordt „hoog zomer 2018”, klonk het in de wandelgangen van de Stopera.

Inmiddels zijn de sporen gelegd, de perrons gebouwd en de veiligheidsinstallaties aangebracht. Afgelopen maart reed de eerste metro op proef over het traject.

Robert Kuijper probeert de toekomst van het project al sinds 2009 te voorspellen. Als hoofdplanner van de Noord/Zuidlijn heeft hij van praten en puzzelen zijn beroep gemaakt. Met een team van zes bekijkt hij welke risico’s spelen, en met ingewikkelde computerprogramma’s berekenen ze hoe lang het duurt om iets te bouwen.

Ik ben bang dat het testwerk en alles eromheen zwaar wordt onderschat

Medewerker aannemersbedrijf

Nu het project in de eindfase is beland, is het mogelijk met een definitieve datum naar buiten te komen. Aannemers, ingenieurs, adviesbureaus, vervoerbedrijf GVB – „Iedereen staat hier achter”, zegt Kuijper. De nieuwe datum noemt hij „ambitieus en realistisch”.

Toch is niet iedereen even blij. „Wij hebben als aannemerscombinatie een andere datum geadviseerd”, zegt een medewerker van een van de betrokken bedrijven, die dicht op het planningsproces zit. „Het gaat nog veel geld en contractueel gedoe kosten om deze datum te halen.”

Tijdlijn: acht keer uitstel

Zwaar onderschat

De bouw mag gestaag vorderen, maar werkt alles ook? Veiligheidssystemen, energievoorziening, roltrappen, liften, camera’s, ventilatie; alles moet met elkaar gaan communiceren. „Ik ben bang dat het testwerk en alles eromheen zwaar wordt onderschat”, aldus de medewerker, die anoniem wenst te blijven. Er hoeft maar één onderdeel niet te werken en je bent zo maanden verder met aanpassingen.

De aannemerscombinatie heeft nog geen definitieve overeenstemming met de gemeente over de financiële en contractuele impact van de nieuwe opleverdatum. Ongetwijfeld volgt hier nog een spel tussen opdrachtgever en bouwer: wat moet echt af en wat mag op een later moment gereedkomen?

Aan de metrolijn, die straks Amsterdam-Noord met Amsterdam-Zuid gaat verbinden, wordt al dertien jaar gebouwd. De oorspronkelijke opleverdatum was 2011, en het budget is door de jaren meer dan verdubbeld; van 1,4 miljard naar 3,1 miljard euro.

Zo’n overschrijding is geen uitzondering. Wereldwijd blijken negen van de tien publieke infrastructuurprojecten duurder dan aanvankelijk gepland, toont onderzoek van de Deen Bent Flyvbjerg, hoogleraar aan de Said Business School in Oxford.

Ook vertraging is niet ongewoon. „In zestig jaar tijd zijn we er niet in geslaagd om het aantal projecten dat ontspoort omlaag te krijgen”, zegt Hans Bakker, bijzonder hoogleraar management of engineering projects aan de TU Delft. Hij vindt het onbegrijpelijk. „Als puntje bij paaltje komt, is het gewoon mensenwerk. Alles draait om de expertise en diversiteit binnen een projectteam.”

De anonieme medewerker van het aannemersbedrijf: „Uiteindelijk wordt zo’n planning ook vaak een theoretische werkelijkheid als je elkaar daarover maanden de tent aan het uitvechten bent.”

In Amsterdam was het aanvankelijk: mevrouwtje, gaat u maar rustig slapen, het komt wel goed

Marcel Hertogh, hoogleraar infrastructuur

Bij de Noord/Zuidlijn ging het vanaf het begin mis, verklaart de Delftse hoogleraar infrastructuur Marcel Hertogh, omdat het een gesloten, in zichzelf gekeerd project was, waar de burger nauwelijks informatie over kreeg. Hertogh deed vergelijkend onderzoek naar grote projecten in Europa, waaronder de HSL-Zuid en de Gotthardtunnel.

Hertogh: „In Amsterdam was het aanvankelijk: mevrouwtje gaat u maar rustig slapen, het komt wel goed. De impact op de omgeving is de eerste jaren zwaar onderschat. Discussies en protest van omwonenden hebben geleid tot ernstige vertraging in de planning.” Die fout werd eerder ook gemaakt bij de Betuweroute, zegt hij. Die spoorlijn ging dwars door allerlei gemeenten, zonder daarover te spreken met de bewoners.

Foto ANP / Jerry Lampen

De roltrap bij metrostation Vijzelgracht wordt getest. De roltrap is de langste in de Benelux. Foto ANP / Jerry Lampen

Een illusie

Maar Amsterdam trok lessen, stelde in 2009 een nieuwe projectmanager aan en trok experts aan van andere grote projecten. De winkel ging ‘open’; er kwamen informatie-avonden en open dagen. De Amsterdammers raakten betrokken bij de aanleg van ‘hun’ metro in ‘hun’ stad.

Wat planning en management betreft, valt er bij toekomstige infraprojecten nog veel te verbeteren, zeggen Hertogh en Bakker. Meer tijd nemen in de ontwerpfase, niet bezuinigen op inhuur van experts, en de politiek buiten de deur houden.

En dan nog is volledige beheersing van dit soort megaprojecten waarschijnlijk een illusie. Successen (Rotterdam Centraal, op tijd en binnen budget) en fiasco’s (Arnhem Centraal, te laat en 25 miljoen euro duurder), blijven naast elkaar bestaan.

Hoe de rekening voor Amsterdam uiteindelijk uitvalt, valt nog te bezien. Ook een definitieve einddatum moet eerst nog maar gehaald worden.