Lijkt de Europese Unie echt op de Sovjet-Unie in 1991?

Toestanden Hubert Smeets is Oost-Europadeskundige en verbindt om de week verleden met het heden.

Sinds de Brexit zijn ruige historische beeldspraken bon ton. Zoals deze welhaast apocalyptische analogie: de Europese Unie (EU) nu is als de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken (USSR) een kwart eeuw geleden.

Foto Getty

Een rode ster op een toren van het Kremlin in Moskou. Foto Getty

Volgens de Russische diplomaat Aleksandr Loekin zijn beide unies op vergelijkbare wijze uitgewoond. Waarom? Omdat het volk niet langer in de ideologische concepties van de elite gelooft. De USSR kon eind jaren tachtig de belofte van „gelijkheid en rechtvaardigheid” niet meer waarmaken. Het „democratisme” van de EU biedt nu niet meer de „welvaart en vrijheid” die ze in haar vaandel draagt, schreef Loekin deze week voor de Russische nieuwssite Lenta. Titel van zijn essay: ‘Crash van een unie’.

De vergelijking is niet nieuw. „Het is onvermijdelijk dat het Europese project in een crisis geraakt, zoals het onvermijdelijk was dat Lenins project in 1917 hetzelfde overkwam”, zei de Engelse filosoof Roger Scruton een jaar of vier geleden.

Nexit

Maar de vergelijking USSR=EU lijkt langzamerhand wel hét analysemodel te worden: van Kremlin via Amsterdam tot Parijs. In Moskou trok Poetins woordvoerder Dmitri Peskov de parallel door die juist niet te trekken. „Directe parallellen zouden natuurlijk onnozel zijn. Maar met bepaalde turbulente, onbegrijpelijke en onvoorspelbare tijden zijn wij bekend”, aldus Peskov.

Volgens een Russische diplomaat zijn beide unies op vergelijkbare wijze uitgewoond

„We spreken elkaar vast snel weer – bij het debat over een NEXIT bijvoorbeeld. We verheugen ons”, schreef Jort Kelder met twee kompanen in een open brief aan de „hoog opgeleide deftige NRC-lezer” op de dag van het Brexit-referendum. En in een interview met Time zei de Franse presidentskandidaat Marine Le Pen:

„De EU is objectief een totale mislukking. Als de resultaten niet spoorden met de verwachtingen, zeiden de Sovjets dat het niet werkte omdat er nog niet voldoende communisme was. Bij elke mislukking zeggen ze in de EU dat er niet genoeg Europa is.”

Goelag

Puntig gezegd. Maar is het waar?

Mag ik het simpel houden? Vanuit ethisch-historisch oogpunt onverteerbaar simpel zelfs? Eenvoudig door te verzwijgen dat de USSR werd opgebouwd met dodelijke terreur en creperende dwangarbeid in de Goelag, terwijl de EU dankzij cao’s een succes werd. Door te negeren dat de USSR schatplichtig was aan Lavrenti Beria en de EU eerder aan Wim Kok. En door te verdonkeremanen dat de USSR deelrepublieken en zelfs niet-lidstaten (Hongarije, Tsjechoslowakije) met militaire interventies disciplineerde en de EU nog geen ME’er naar Londen heeft gestuurd om er gewapenderhand orde op zaken te stellen.

Zelfs als we deze feiten wegpoetsen, gaat de analogie tussen USSR en EU namelijk niet op: om een in Rusland vaak veronachtzaamde reden. Want wie heeft de stekker uit de Sovjet-Unie getrokken? Georgië, waar nationalistisch protest in 1989 leidde tot een bloedbad in Tbilisi? Amper. De drie Baltische landen, die in 1990 hun soevereiniteit proclameerden? Niet meer dan een eerste aanzet. Oekraïne, dat zich na de mislukte staatsgreep van augustus 1991 onafhankelijk verklaarde? Mosterd na de maaltijd.

Nee. Het was Rusland dat het mes in de USSR zette. Het was Rusland, dat zich als Sovjetrepubliek op 12 juni 1990 soeverein verklaarde. Het was Rusland, dat exact 365 dagen later een eigen president (Boris Jeltsin) naast de unie-president (Michail Gorbatsjov) koos. Het was Rusland, dat in december 1991 de Sovjet-Unie op papier dood verklaarde.

Als er al een analogie is, dan snijdt die tussen Sovjet-Unie en Verenigd Koninkrijk meer hout. Zoals Rusland de USSR om zeep hielp, zo zou Engeland het koninkrijk ten grave kunnen gaan dragen en zou Schotland dus iets weg kunnen hebben van Oekraïne.

En dan? Dan krijgt de elite de schuld. Die parallel tussen Oost toen en West nu gaat wel op.