Het archief gaat nu op slot

Misbruik katholieke kerk Een groot deel van het archief van misbruik binnen de Rooms-Katholieke Kerk zou naar het Nationaal Archief gaan. Dat gaat nu toch niet door.

Jezus-beeld met bloed in de Sint-Janskathedraal in Den Bosch. Foto Marten van Dijl / ANP

Het zijn héél veel gigabytes – de bewijzen, verklaringen en getuigenissen over het kindermisbruik in de Rooms-Katholieke Kerk. Nu de laatste klachten van slachtoffers worden afgehandeld, rijst de vraag wat er moet gebeuren met de verzamelde gegevens. Archiefdeskundigen pleiten voor het toegankelijk maken voor wetenschappelijk onderzoek, liefst op één plek. Dat blijkt geen uitgemaakte zaak.

De commissie-Deetman stond in 2010 aan het begin van haar zoektocht naar het misbruik in opdracht van de kerk. Voorafgaand stelde oud-minister Wim Deetman samen met de kerk een protocol op. Daarin staat dat het archief van zijn commissie „wordt ondergebracht bij het Nationaal Archief”.

Wat Deetman doet is onhandig en niet praktisch

Rob v.d. Beeten klachtencommissie

Het archiefonderzoek naar het misbruik was, volgens de commissie-Deetman, „uniek” te noemen, juist omdat in kerkelijke archieven mocht worden gekeken „die niet of deels niet voor wetenschappelijk onderzoek toegankelijk zijn”. Deetman mocht kopieën maken, op voorwaarde dat hij de kopieën na afloop zou vernietigen.

Dat laatste is gebeurd, meldde Deetman in zijn „slotmonitor” van vorige week. Een ander deel, zoals gespreksverslagen, brengt hij bij een notaris onder met de opdracht tot strikte geheimhouding.

De rest gaat ondanks het protocol niet naar het Nationaal Archief. Het komt in handen van een onlangs door Bert Kreemers, de secretaris van Deetman, opgerichte stichting: de Stichting Archief Commissie-Deetman. In het bestuur zitten onder meer Bert Kreemers en Wim Deetman. Zij bepalen wie wanneer onder welke condities inzage krijgt.

Greep houden

Dat Deetman zelf greep wil houden op wie inzage krijgt, is opmerkelijk. Zeker omdat er al contact was tussen zijn commissie en het Nationaal Archief. Volgens een conceptovereenkomst die het Nationaal Archief in 2013 aan Deetman stuurde, zou Deetman zijn stukken in bewaring geven bij het Nationaal Archief in Den Haag. De commissie-Deetman weigerde deze overeenkomst te tekenen.

De algemene rijksarchivaris Marens Engelhard, tevens directeur van het Nationaal Archief: „De eisen die gesteld werden door de commissie-Deetman ten aanzien van de beperking van de openbaarheid kwamen niet overeen met onze taak. Kort gezegd ging het niet door omdat we het niet eens konden worden over de procedure tot openbaarmaking. De commissie eiste dat niet de rijksarchivaris maar de leden van de commissie zelf over elk verzoek tot raadpleging zouden beslissen. Dat was niet uitvoerbaar en het was in strijd met de Archiefwet. Die regelt dat de rijksarchivaris beslist over verzoeken tot inzage. Dat laat onverlet dat bij een particulier archief, zoals dat van de commissie-Deetman, de archiefvormer zelf de beperkingen mag formuleren.”

Aan de knoppen

Deetman wil zelf aan de knoppen zitten. Dat is iets anders dan hij vorige week in een hoorzitting in de Tweede Kamer vertelde. Toen zei hij dat er privacybezwaren gerezen waren die overdracht aan het Nationaal Archief belemmerden. Het zou hem verteld zijn door de Autoriteit Persoonsgegevens, die de privacy in Nederland bewaakt.

Een woordvoerder van de autoriteit meldt desgevraagd dat er „één keer telefonisch contact” geweest is met iemand van de commissie. De woordvoerder: „Bijzondere persoonsgegevens moeten inderdaad vernietigd worden als ze niet meer nodig zijn voor het doel waarvoor ze zijn verzameld. Maar de wet biedt een uitzondering voor wetenschappelijk onderzoek.”

Minister Van der Steur (Veiligheid & Justitie, VVD) heeft inmiddels toegezegd met Deetman en de kerk te gaan praten. Vanuit de Tweede Kamer wordt aangedrongen op het voor wetenschappelijk onderzoek ontsluiten van de misbruikarchieven.

‘Dat gaan we niet doen’

Dat is ook wat de voorzitter van de Stichting Beheer & Toezicht, Rob van de Beeten, bepleit. Zijn stichting behandelt de klachten van misbruikslachtoffers en biedt compensatie. Ook deze stichting heeft een archief. Anders dan Deetman weigert Van de Beeten tegemoet te komen aan de eis van de kerk om stukken te vernietigen. Hij wil dat alle documenten toegankelijk blijven voor onderzoek.

Van de Beeten: „Aanvankelijk wilde de kerk dat wij onze gegevens na 20 jaar zouden vernietigen. Dat gaan we niet doen. Wij praten nu over een regeling waardoor de stukken beschikbaar blijven voor wetenschappelijk onderzoek. Wat Deetman doet is onhandig en niet praktisch. Het ligt voor de hand dat alle misbruikarchieven op één plek bewaard worden, bijvoorbeeld in het Nationaal Archief.”

‘Onoverkomelijk probleem’

In een reactie schrijft de voormalige commissie-Deetman: „Anders dan gebruikelijk, is het archief geen eigendom van de opdrachtgevers [de kerk], maar is in eigendom gegeven van de heer Deetman, met dien verstande dat de afspraak is gemaakt dat die bestanden die afkomstig zijn van kerkelijke archieven aan de opdrachtgevers geretourneerd zouden worden.” In plaats van terugsturen, zijn deze documenten vernietigd.

Deetman erkent dat hij wilde dat ‘zijn’ beheersstichting tot 2052 zou mogen beslissen over de inzage in de stukken die naar het Nationaal Archief gingen. Voor de misbruikmeldingen zou 2072 gelden. „Het Nationaal Archief liet uiteindelijk weten met deze regeling niet te kunnen instemmen.” De wens van het Nationaal Archief om zelf te mogen beslissen was „een onoverkomelijk probleem.”

Nadat een compromis geen oplossing bood „voor een verantwoorde en zorgvuldige omgang” is het overleg opgeschort, aldus de verklaring. Deetman wil de stukken nu onderbrengen bij het Erfgoedcentrum Kloosterleven, het eigen archief van de Nederlandse kloostergemeenschappen.