Heeft Blair de Britten de Irak-oorlog ingerommeld?

Woensdag om 12.00 uur wordt het onderzoek naar de Britse rol bij de oorlog in Irak in 2003 gepresenteerd. Veel Britten geloven dat ze op onterechte gronden de oorlog in zijn gerommeld door Tony Blair.

Een foto uit 2009, waarop John Chilcot de start van het onderzoek toelicht. Foto AFP / Matt Dunham

1. Wat is Chilcot?

Het onderzoek naar de Britse rol bij de oorlog in Irak in 2003, onder leiding van oud-topambtenaar John Chilcot.

Chilcot en zijn commissie hebben gekeken naar hoe de beslissing tot oorlogsvoering werd genomen, naar de voorbereiding, het Britse optreden in Irak, en of er een plan was voor ná de oorlog. Oftewel: welke lessen zijn er te leren voor toekomstige Britse interventies in het buitenland.

Het heeft geresulteerd in een rapport van 2,9 miljoen woorden, dat deze woensdag om 12.00 uur wordt gepubliceerd.

2. Waarom is het belangrijk?

Veel Britten geloven dat ze op onterechte gronden de oorlog in zijn gerommeld, en menen dat toenmalig premier Tony Blair de noodzaak tot een inval overdreef. Hoewel vier eerdere onderzoeken hem grotendeels ontlastten, bleef het idee bestaan dat er sprake is van een doofpot.

Critici van Blair hopen in het rapport bewijs te vinden dat hij instemde met de oorlog voordat hij het Lagerhuis om toestemming vroeg, en dat de inval illegaal was, waardoor hij voor oorlogsmisdaden zou kunnen worden aangeklaagd.

“De reden zijn 179 Britse doden, 150.000 doden door het conflict, het Midden-Oosten staat in brand, de wereld gaat een existentiële crisis door vanwege terrorisme”, zei de oud-premier van Schotland, Alex Salmond, zondag.

Het Internationaal Strafhof in Den Haag heeft echter al gezegd dat “de beslissing van het Verenigd Koninkrijk oorlog te voeren in Irak buiten het rechtsgebied van het hof valt. [...] We zullen als het gepubliceerd is naar het Chilcot-rapport kijken in het licht van voorbereidend onderzoek dat gaande is inzake Irak/VK.”

Dat voorbereidende onderzoek – waarbij het Strafhof kijkt of er redelijke grond is een onderzoek te beginnen – kijkt naar klachten van Irakezen die zeggen door Britse soldaten te zin mishandeld of gemarteld. Wellicht dus dat Chilcot hiervoor wel bewijs aandraagt.

3. Waarom is dat onderzoek er nu pas?

Chilcot begon pas in 2009, op het moment dat de Britse troepen Irak hadden verlaten. De grootste vertraging komt echter door de enorme hoeveelheid bewijs, en doordat alle betrokkenen ondervraagd werden, weerwoord kregen, en ook nog mochten reageren op voorlopige conclusies.

Maar vooral de onderhandelingen over openbaarmaking van geheime documenten duurden lang. Normaal worden kabinetsstukken en rapporten van de ‘commissie-Stiekem’, die toezicht houdt op de veiligheidsdiensten, pas na dertig jaar openbaar. Ook moest er onderhandeld worden met de VS over openbaarmaking van brieven tussen Blair en toenmalig Amerikaans president George W. Bush.

De relatie tussen beiden is belangrijk: wie overtuigde wie van de noodzaak tot oorlog. Was Blair inderdaad, zoals in 2003 werd gedacht, Bush’ schoothondje?

4. Wat gebeurt er nu?

Alle kabinetsleden van toen zijn inmiddels met pensioen, net als de baas van MI6, de geheime dienst voor het buitenland. Hun reputatie zou beschadigd kunnen worden – al is Blair in de ogen van veel Britten al van zijn voetstuk gevallen.

De huidige Labour-leider, Jeremy Corbyn, was fel tegen de oorlog in Irak en was mede-organisator van de anti-Irakdemonstratie – nog altijd de grootste demonstratie in de Britse geschiedenis.

Volgens sommigen is Chilcot de enige reden dat Corbyn de afgelopen weken na het Brexit-referendum niet aftrad. Corbyn zou als partijleider Blair met het onderzoek willen confronteren. En een aantal van zijn critici stemden als Lagerhuislid toen in met de inval. De chaos in de Labour-partij kan dus groter worden.

Premier David Cameron zal de officiële reactie namens de regering geven. Ook hij stemde in met militaire actie. Maar hij is al opgestapt. Eventuele aanbevelingen van Chilcot, zal Camerons opvolger moeten implementeren.