De kerk als conservatorium

Op North Sea Jazz wordt er ruim aandacht geschonken aan gospel. De zwarte Amerikaanse muziek zou heel anders klinken als er niet zoveel voor God gezongen was.

Mahalia Jackson Foto ANP

Onrustig en afgeleid kijkt het jochie van vier naar alles behalve zijn handen. Die gaan intuïtief over de toetsen van het orgel. Terwijl hij wegkijkt, klinkt een gospelloopje met de timing van een funkdrummer. Spelen is als praten, al doende geleerd.

Het fragment komt uit een documentaire over Cory Henry, organist bij Snarky Puppy en op NSJ ook te zien met zijn eigen band. Waar dat orgel stond? In de kerk natuurlijk, net als de wieg van zoveel zangers en muzikanten.

Wie zondag de Maas en Congo bezoekt, hoort uitsluitend kerkmuziek. Soulzanger William Bell verdeelde als kleine jongen zijn tijd tussen het kerkkoor en Beale Street in Memphis. Anthony Hamilton sleep zijn soulstem in de kerk, zijn nummers hebben titels als Amen, Pray For Me en Ever Seen Heaven.

In de Congo zijn verder twee gospelconcerten van The Jones Family en Grégoire Maret. En in de Maas staan vocalisten Jill Scott en Gregory Porter, die beiden veel te danken hebben aan het kerkkoor. Cory Henry sluit de dag af met zijn Funk Apostles. Apostelen, inderdaad.

Gospel is de ruggegraat van de zwarte Amerikaanse muziek, de kerk het conservatorium voor pop, soul en rock. Sterren als Beyoncé en D’Angelo leerden er zingen. Ze zijn de opvolgers van Aretha Franklin en Otis Redding. Het is zo vanzelfsprekend dat je zou vergeten hoe bijzonder het is. De geschiedenis van gospelmuziek loopt langs de lijnen van racisme en emancipatie.

Begin 19de eeuw. Kerstening van slaven

Slaven werden vaak gedwongen tot bekering. In de concurrentiestrijd tussen de kerkgenootschappen ontstond een slag om het potentieel van deze grote groep. Evangelisten trokken langs plantages met een vorm van het geloof waarin men direct kon communiceren met God. Hun boodschap omvatte een belofte van individuele vrijheid. Dat was aantrekkelijker dan de stijve puriteinse witte kerken. Slaven bekeerden zich in groten getale vrijwillig tot deze baptisten en methodisten.

Muziek kreeg een belangrijke rol in de zwarte kerk. De heidense ring shout, ontstaan uit verschillende Afrikaanse vormen van muziek en verering, transformeerde tot spirituals. Het werd de oervorm van de gospel. Drums waren nog altijd ‘te Afrikaans’, of gewoon ‘duivels’, maar tamboerijnen en handgeklap waren al snel niet meer weg te denken. De liedjes hadden de vorm van call and response, de voorzanger in dialoog met het koor. Het is nog altijd de basis van gospelmuziek.

1865. Zingen tegen slavernij

De evangelisten verdedigden de slavernij, maar het ontstaan van een zwarte kerk zorgde voor een spirituele emancipatiebeweging, buiten zicht van het gezag. Met name in het noorden van Amerika waren daar witte evangelisten bij betrokken, al was dat een minderheid. Vanaf 1830 publiceerden zij Anti-Slavery Songbooks. De kerkliedjes pleitten voor afschaffing van de slavernij van de ‘zwarte broeders’. Veel meer kracht gaven de zwarte spirituals met hun hoopvolle boodschap. Deze spirituals bezongen vaak de Underground Railroad, een route om uit de slavernij te ontsnappen. In 1865 leek alles beter te worden. De slavernij was afgeschaft.

1871. Fisk Jubilee Singers

Was er in de negentiende eeuw een hitlijst geweest, dan zouden de Fisk Jubilee Singers die jarenlang hebben gedomineerd. Het koor van de zwarte universiteit van Nashville trok met spirituals door het land om geld te verdienen voor de noodlijdende Fisk University. Ze werden de eerste grote gospelhit, speelden in het Witte Huis en gingen tijdens een Europese tournee op bezoek bij de Engelse koningin. Het koor zocht en vond een verrast wit publiek dat zwarte muziek alleen kende van witte zangers in black face. Het waren de Jubilee Singers die de negro spirituals populair maakten bij het kapitaalkrachtige publiek.

Maar ze ondervonden wat zwarte gospelzangers nog een eeuw lang zouden merken: de waardering bleef beperkt tot het podium. On the road was vaak geen plek waar zwarten mochten eten of slapen, of je nou een gewaardeerde zanger van Gods woord was of niet.

1906. Azusa Street Revival

Veel van de gospel, soul en rock die we nu kennen komt voort uit de muziek van de pinkstergemeente. In een aftands gebouwtje aan de Azusa Street in Los Angeles begonnen in 1906 gelovigen ‘in tongen’ te spreken onder leiding van de zwarte predikant William J. Seymour. De faam van de pinksterkerk verspreidde zich razendsnel, ook onder witte Amerikanen. De heilige geest kon neerdalen in gelovigen. Zang, muziek en ‘shouting’ waren daarbij essentieel.

De pinkstergemeente was en is de hofleverancier van Amerikaanse gospel- én popmusici. Denk aan Sam Cooke, Marvin Gaye, D’Angelo. Dat zijn alleen nog de sons of preachermen. Al Green heeft zijn eigen pinksterkerk in Memphis. Maar ook wit Amerika leerde er zingen: Jerry Lee Lewis en Elvis Presley groeiden ermee op.

Jaren 30 en 40. Dorsey, Jackson & Tharpe

De grote sterren van vroege gospel waren Mahalia Jackson en Sister Rosetta Tharpe. Jacksons loepzuivere stem maakte haar de Queen of Gospel. Tharpe was meer rock-’n-roll en speelde als een van de eersten haar liedjes voor de Heer op elektrische gitaar. De twee beïnvloedden vrijwel alle vroege rock-’n-roll-zangers, voornamelijk met liedjes van Thomas A. Dorsey. Ontmoedigd door de witte uitgevers begon Dorsey de eerste zwarte uitgeverij voor gospelliedjes. Hij schreef honderden jazz-, blues- en gospelsongs. Zijn grootste hit, Precious Lord, Take My Hand, werd opgenomen door honderden zangers, onder wie Johnny Cash, BB King en Elvis Presley, maar vooral door Mahalia Jackson, voor wie hij het schreef. Het werd de favoriet van Martin Luther King en een belangrijk liedje in de burgerrechtenbeweging.

Jaren 50, 60, 70. Soul en civil rights

Halverwege de jaren vijftig begonnen ondeugende gospelzangers het woord He (met een hoofdletter) te vervangen voor she. Luister naar Wonderful van The Soul Stirrers met Sam Cooke in de gelederen en naar zijn solodebuut (onder pseudoniem) Loveable. Dezelfde stem, dezelfde melodie, andere tekst. De soulmuziek ontstond vrijwel gelijktijdig met het eerste georganiseerde verzet tegen de racistische wetten in het zuiden van de VS. We Shall Overcome, Go Tell it on the Mountain en A Change is Gonna Come, allemaal gospelsoul-liedjes met een sterke politieke lading.

Traditionele gospelzangers zoals de Staple Singers legden zich toe op religieus-activistische liedjes. De shouting, call and response en de opzwepende tamboerijn uit de kerk werden overgenomen door popzangers en soullabels als Motown en Stax. Gelijk met de emancipatie raakte gospel definitief los van de kerk.

21ste eeuw. Megasterren

De invloed van gospel is vanzelfsprekend geworden. Kijk naar de sterren van nu. Katy Perry, de best betaalde popster volgens tijdschrift Forbes, is dochter van pinksterpredikanten, Rihanna en Beyoncé leerden zingen in de kerk. Happy van Pharrell Williams (vrijdag, Nile), het meest succesvolle Amerikaanse liedje ooit uit de Nederlandse Top40, had nooit zo happy geklonken als hij zijn muzikale vorming niet in de pinksterkerk had gekregen. Die gloed van geluk is pure gospel.