‘Neem mensen met schulden bij de hand, dan worden ze slimmer’

interview Arjan Vliegenthart

Amsterdam wil zelf de problematische schulden gaan regelen die mensen hebben door boetes. Dat helpt, zegt de wethouder.

Voor de Amsterdamse SP-wethouder Arjan Vliegenthart was het nauwelijks nieuws: de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en de Algemene Rekenkamer schreven vorige week dat de Rijksoverheid, een van de grootste schuldeisers, het probleem van de schulden voor mensen alleen maar groter maakt. Door bureaucratie, een starre houding, en vooral ook door van burgers-in-de-problemen veel meer te verwachten dan ze kunnen waarmaken. Vliegenthart loopt al een tijdje rond met het idee: dat kunnen wij als gemeente veel beter.

En precies dat gaat hij nu voorstellen aan het kabinet Rutte II: Amsterdam wil als proefproject de problematische schulden bij het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) overnemen van zijn inwoners en zelf regelen of en hoe die worden terugbetaald. Het CJIB is een strenge schuldeiser. Als het met die boetes goed gaat, wil de gemeente hetzelfde doen voor álle schulden bij de overheid – dus ook bij de Belastingdienst, DUO, het UWV.

Vliegenthart komt met zijn idee net voordat de Tweede Kamer op woensdag met staatssecretaris Jetta Klijnsma (Sociale Zaken, PvdA) praat over haar schuldenbeleid.

Waarom kan een gemeente het beter?

„Als je voor mensen oplossingen probeert te bedenken, krijg je bij de Belastingdienst of het CJIB vaak als reactie Computer says no. Mensen raken dan steeds verder klem, de overheid wordt deel van het probleem. Wij zijn als gemeente geen betere incasseerder, je mag van ons wel verwachten dat wij onze burgers kennen. Wij bieden ze één loket: voor de incasso’s, de hulpverlening en om mensen aan het werk te helpen. Als het nodig is, kunnen ze bijvoorbeeld een tijdje uitstel van betaling krijgen. Het wordt menselijker en je biedt perspectief. Daar krijg je minder huisuitzettingen van en minder kosten voor de maatschappelijke opvang.”

En er komt minder geld binnen aan boetes?

„Wij voeren een normaal incassobeleid en wie kan betalen, moet betalen. Maar het CJIB weet ook dat je van een kale kip niet kunt plukken. Ik denk dat er in het begin wat minder binnenkomt, maar het CJIB zou uiteindelijk ongeveer hetzelfde bedrag moeten terugkrijgen als nu. En ze houden tijd over als ze dit werk overlaten aan ons.”

Wilt u er dan geld bij? Uw ambtenaren krijgen extra werk.

„Ik vraag geen geld. Onze mensen zijn in de schuldhulpverlening nu ook veel tijd kwijt aan correspondentie met het CJIB. Ik denk dat de effectiviteit toeneemt als je het menselijker organiseert en ik zou er ook prestatie-afspraken over willen maken. Geef ons tweeënhalf jaar en leg de bewijslast bij Amsterdam.”

De Rijksoverheid overschat de burgers, schrijft de WRR. Amsterdam doet dat niet?

„Gebrek maakt mensen dom en dat kan ook tijdelijk zijn. Je neemt beslissingen die je voor de korte termijn belangrijk vindt, maar die op lange termijn slecht uitpakken. Het is een basaal inzicht uit de psychologie en staat in schril contrast tot het ‘eigen-kracht-denken’ dat de afgelopen jaren dominant is.”

Je moet mensen bij de hand nemen?

„Je neemt mensen bij de hand en geeft ze aandacht. Je laat hen óp kracht komen. Daar worden ze slimmer van. Dat is een pragmatische oplossing. Het debat over schulden is een ideologisch mijnenveld geworden met twee posities: óf het ligt aan het individu als iemand schulden heeft óf aan het systeem. Maar het is een mengvorm: iemand doet iets doms en daarna gaat er van alles mis. Of mensen scheiden, verliezen hun baan.”

U bent ook voorzitter van de VNG-commissie Werk en Inkomen. Denkt u dat andere gemeenten de overheidsschulden ook willen overnemen?

„Ik stel dit voor als wethouder, ik weet niet of alle collega’s het willen, ik zie wel dat heel veel collega’s ermee worstelen en ook meemaken hoe de systemen vastlopen en zeggen: ‘Het zou verdomme wél moeten kunnen’.”