Een veilige plek voor klokkenluiders

Misstanden Klokkenluiders wordt het leven nogal eens onmogelijk gemaakt. Een eigen ‘Huis’ moet de vrees voor wraak wegnemen.

Paul Loven, de eerste voorzitter van het Huis voor Klokkenluiders: ‘Er zijn talloze subtiele manieren om iemand het leven onmogelijk te maken.’ Foto David van Dam

Klokkenluiden zal nooit makkelijk worden. Maar vanaf vandaag krijgen melders van misstanden die op hun werk niet gehoord worden, in elk geval hulp en begeleiding. Aan de Maliebaan in Utrecht opent waarnemend minister van Binnenlandse Zaken Stef Blok (VVD) deze maandag het Huis voor Klokkenluiders.

„Zo’n fysieke plaats voor klokkenluiders is uniek in de wereld”, zegt de eerste voorzitter, oud-bankier Paul Loven. Wie er aanbelt krijgt een kop koffie en kan zijn verhaal kwijt. De vijftien medewerkers kunnen advies geven en zelf onderzoek doen naar vermeende misstanden.

Tweede Kamerlid Ronald van Raak (SP) nam in 2012 het initiatief voor de oprichting van het Huis. Klokkenluiders zoals Ad Bos (bouwfraude; verloor zijn baan, werd 12 jaar vervolgd door het OM) en Paul Schaap (kernreactor Petten; verloor zijn baan na melding misstanden) moesten voortaan beter beschermd worden, vond hij.

Vrijdag ging de Wet Huis voor Klokkenluiders in. Daarin staat dat werkgevers klokkenluiders niet mogen benadelen. Maar dat is soms moeilijk vast te stellen, vertelt Loven. „Er zijn talloze subtiele manieren om iemand het leven onmogelijk te maken.”

Kan dit Huis de drempel verlagen om misstanden te melden?

„Het Huis voor Klokkenluiders biedt een veilige omgeving voor een adviesgesprek. Het is al goed dat je je hart kunt luchten bij professionals. Je weet dat je beschermd wordt en dat het Huis onderzoek kan doen.”

NZa-klokkenluider Arthur Gotlieb was argwanend naar officiële instanties. Hoe gaan jullie vertrouwen wekken?

„Die vraag heb ik mezelf ook gesteld. Het Huis voor Klokkenluiders is een onafhankelijke organisatie. Het is een huis van ons allemaal, betaald door de belastingbetaler. We zijn de overheid alleen verantwoording verschuldigd over onze bedrijfsvoering.”

Wat gebeurt er met de klokkenluider die vanaf vandaag binnenloopt?

„We gaan eerst in gesprek. In dat gesprek bekijken we wat er aan de hand is. Treft het deze ene persoon of treft het velen? Als het alleen om een arbeidsconflict gaat, verwijzen we naar de rechter. Als er ook een maatschappelijk belang is – fraude of een milieudelict bijvoorbeeld – dan kunnen we de klokkenluider begeleiden en soms zelf onderzoek doen.

„We kijken overigens eerst of hij intern alle stappen heeft gezet. De werkgever moet er eerst zelf iets aan kunnen doen als hij dat wil. Als de melding binnen de organisatie niks heeft opgeleverd, kijken we wie er onderzoek kan doen. We hebben in Nederland ongeveer veertien inspecties. Een misstand in de zorg zou de Inspectie voor de Gezondheidszorg bijvoorbeeld kunnen onderzoeken. In andere gevallen, of als zo’n onderzoek niet goed uit de verf is gekomen, kan het Huis zelf een onderzoek starten.”

Wat als een melder de vertrouwenspersoon binnen zijn eigen bedrijf niet vertrouwt?

„Dan bekijken we of hij iemand anders in de onderneming wel vertrouwt. We willen eerst binnen de onderneming zelf een oplossing vinden. Er kunnen uitzonderingen zijn: als iemand fraude op het spoor is waar de ondernemingsleiding en aandeelhouders bij betrokken zijn, dan kunnen we meteen zelf onderzoek doen.”

Kan de klokkenluider anoniem blijven tijdens het onderzoek?

„De klokkenluider bepaalt zelf of zijn identiteit bekend wordt. Maar bij een onderzoek in de organisatie zal de anonimiteit in de meeste gevallen verloren gaan.

„De start van het onderzoek is dus een belangrijk weegmoment voor de klokkenluider. Dan moet hij nadenken of hij die stap wil zetten. Na afronding van het onderzoek maken we een rapport op, waar beide partijen een reactie op mogen geven. Dat rapport zullen we geanonimiseerd publiceren.”

Ook de werkgever blijft anoniem? Die hoeft dus niet te vrezen voor de publicatie van zo’n rapport?

„Dat is maar de vraag. Mensen kunnen de onderneming bij lezing van het rapport herkennen. Reputatieschade ligt op de loer. De onderneming moet een cultuur hebben waarin misstanden gemeld kunnen worden.”

Wanneer is het Huis een succes?

„Als niemand meer aanbelt. Niet uit onwil, maar omdat we dan kennelijk zo ver gekomen zijn dat mensen zich altijd vrij voelen om misstanden intern aan de kaak te stellen.”