Sobere voorzitter die meters maakte

Het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie is sinds deze vrijdag voorbij. Tijd voor een eerste balans.

De grote vergaderzaal van het tijdelijke Europagebouw, op het voormalige marinecomplex in Amsterdam, werd donderdag ontmanteld, na de laatste vergadering onder Nederlands voorzitterschap. Foto Koen van Weel/ANP

Sober tot het laatst. Waar Luxemburg zes maanden geleden zijn halfjaarlijkse voorzitterschap van de Europese Unie nog afsloot met een 44 pagina’s tellende mooi vormgegeven terugblik, plus een rondgang van diverse ministers langs het Europees Parlement, beperkt Nederland zich tot een brief aan de Tweede Kamer met een opsomming van de belangrijkste resultaten. Premier Mark Rutte (VVD) zal dinsdag in Straatsburg nog een verantwoording afleggen in het Europees Parlement en dat is het dan.

‘Niet al te veel toeters en bellen’, was het credo van het Nederlands kabinet. En dat lijkt gelukt. Los van de direct betrokkenen is er haast niemand in Nederland die heeft gemerkt dat Nederland het afgelopen halfjaar voorzitter van de Europese Unie was. Zelfs de met wegafsluitingen en razende motorescortes gepaard gaande uiterlijkheden van hoge diplomatieke activiteit waren tot een minimum beperkt. Alle bijeenkomsten in Nederland werden geconcentreerd op het voormalige marinecomplex in Amsterdam en het ernaast gelegen Scheepvaartmuseum. Zodoende konden de deelnemers veelal per boot worden aan- en afgevoerd. Europa eerder als schuilkerk dan als uithangbord.

Voor de twaalfde keer mocht Nederland zich zes maanden lang voorzitter van de Europese Unie noemen; een taak die elke lidstaat, groot of klein, periodiek krijgt toegeschoven. In 2004 was Nederland met premier Balkenende voor de laatste maal aan de beurt. Op nogal wat ministeries in Den Haag werd het voorzitterschap vooraf als „een moetje” beschouwd: heel veel werk, voor heel weinig eer.

Het is veel extra werk geweest. De gevolgen van de bezuinigingen op het ambtenarenapparaat zijn gevoeld. „We hebben niet meer de overheidsorganisatie die dit zes maanden kan trekken”, zegt een direct betrokkene. Premier Rutte merkte dat half februari. Nederland was pas zes weken bezig. „Je zag iedereen doodmoe zijn en de vraag was of we het einde van het voorzitterschap wel gingen halen”, zei hij deze week in Brussel tegen journalisten.

In de goed geoliede bureaucratische machine van de EU is het wetgevingsproces tamelijk overzichtelijk. De belangrijkste taak van de roulerend voorzitter is om dit draaiende te houden in het overleg van de 27 lidstaten. Dat de vermoeidheid desondanks zo snel toesloeg had te maken met de gevreesde unknowns: de verrassende of niet-geplande ontwikkelingen die een voorzitterschap kunnen gaan beheersen en vaak ook nog eens politiek explosief zijn.

Voor Nederland was dat de steeds groter wordende stroom vluchtelingen die via Turkije Europa probeerde binnen te komen. Die stroom moet binnen zes weken naar nul, zei Rutte enkele weken na het begin van het Nederlandse voorzitterschap. Na zes weken arriveerden er nog altijd gemiddeld 1.350 mensen per dag op de Griekse eilanden. Er vonden intussen hectische gesprekken plaats niet alleen met Turkije maar ook met landen op de Balkan om daar de toegang tot Europa af te sluiten.

Als voorzitter had Nederland in deze zaak geen formele rol: die is weggelegd voor de Europese Commissie en voor Donald Tusk, als president van de Europese Raad, waarin de staatshoofden en regeringsleiders van de 28 lidstaten zitten. Maar Nederland fungeerde als aanjager, waardoor de aanpak van de vluchtelingencrisis zonder meer het markantste punt van het Nederlandse voorzitterschap is geworden. Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker prees deze week dan ook „het persoonlijke engagement” van Rutte.

Op het gebied van onderhandelen over regelgeving, de meest intensieve taak voor de roulerend voorzitter heeft Nederland naar eigen zeggen „meters gemaakt”. Niet alles lukte, maar wel veel. De Tsjechische christen-democratische Europarlementariër Ludek Niedermayer heeft „grote waardering” voor de Nederlandse inzet. „Ze toonden focus, kalmte en pragmatisme”, zegt hij.

En dan waren er ten slotte de Britten. Zij zorgden vorige week met hun Brexit voor een bijzondere apotheose van het Nederlandse voorzitterschap. Weer zo’n unknown. Maar te laat om Nederland mee te belasten. Het bij een echtscheiding behorende touwtrekken moet nog beginnen. Dat is iets voor de nieuwe voorzitter. Die heet vanaf deze vrijdag de komende zes maanden Slowakije.