De nieuwe EU-voorzitter is pro-Europees en anti-moslim

Slowakije Nederland draagt het voorzitterschap van de EU over aan Slowakije. Handig voor het Brexit-dossier.

Foto AP

Overal lijken eurosceptici in opmars. Maar in Slowakije, het land dat vrijdag het EU-voorzitterschap overneemt van Nederland, is ‘pro-Europa’ nog steeds de standaard. „Ik ken vrijwel niemand die zegt dat de EU-toetreding iets slechts was,” zegt Simona Radecka (25), expert bedrijfsadministratie, op een terras in Nitra, zo’n negentig kilometer ten oosten van de hoofdstad Bratislava.

Zelf werd Radecka pas echt Europeaan als organisator voor het Erasmus Studenten Netwerk aan haar universiteit: ze studeerde in Malta en Ierland en haalde Polen, Spanjaarden en Fransen naar haar stadje. In gewelddadiger tijden trokken talloze legers, van Mongolen tot Ottomanen, door de streek. Vandaag bestaan de belangrijkste buitenlandse invloeden uit internationale ketens in enorme winkelcentra en buitenlandse bedrijven in nieuwe business parks. De economische hervormingen die richting EU-lidmaatschap leidden, lokten een stroom investeerders naar florerende sectoren zoals elektronica en auto-assemblage.

Europese subsidies droegen verder bij aan de welvaart. Het hedendaagse Nitra is een door elkaar geklutst geheel van gerenoveerde historische architectuur, nieuwbouw en braakliggend terrein, volgeparkeerd met moderne auto’s. Niet allemaal even bevallig, maar opmerkelijk beter dan wat de Slowaken gewend waren, betoogt Radecka.

Zwart gat van Europa

Onder de autocratische premier Vladimir Meciar was het land in de jaren negentig verworden tot het ‘zwarte gat van Europa’, synoniem met corruptie en stagnatie. In de aanloop naar 2004 moest het snel en diep herstructureren om samen met de andere Visegrad-landen (Polen, Tsjechië en Hongarije) de EU binnen te stappen. Die toetreding werd door de 5,4 miljoen inwoners ervaren als triomf: 93 percent stemde voor. Sinds het in 2009 ook lid werd van de eurozone, geldt Slowakije als de meest geïntegreerde Visegrad-lidstaat.

En vanaf vandaag staat het in het epicentrum van de unie: in september komen Europese leiders naar Bratislava om te bespreken hoe het nu verder moet post-Brexit. Zijn de Slowaken nog steeds zo blij met Europa? „Mensen weten hoeveel we te danken hebben aan de unie,” zegt Katarina Csefalvayova, de centrumrechtse vice-voorzitter van de commissie voor Europese Zaken in het Slowaakse parlement. Maar ‘Europa’ is grotendeels een elitekwestie.

„De kiezer volgt het vaak niet zo van nabij, maar denkt vooral pragmatisch: er is geen beter alternatief dan de EU.”

Slowexit

In een hypothetisch Slowexit-referendum zou slechts 22 procent voor een vertrek stemmen, aldus peilbureau Focus. Anderzijds: zo hypothetisch is dat referendum misschien niet meer. De Volkspartij-Ons Slowakije (LS’NS) van neofascist Marian Kotleba probeert de nodige handtekeningen op te halen om het mogelijk te maken.

Kotleba, die in uniform het regime van nazi-collaborateur Jozef Tiso verheerlijkte en naar Roma verwijst als ‘parasieten’, zorgde in de parlementsverkiezingen van maart voor een schok door 8 procent van de stemmen binnen te halen. Zijn machtsbasis is Banska Bystrica, een rurale streek met veel oude mijn- en industriestadjes. Daar liggen de werkloosheidscijfers vaak boven de twintig procent en kunnen spanningen tussen Roma en andere Slowaken hoog oplopen.

„Kotleba is genante branding voor ons land”, lacht Radecka. Zijn verhaal wordt weliswaar slechts gesteund door een kleine minderheid. Maar in een economie die het nog steeds in grote mate van lage lonen moet hebben – het gemiddelde maandloon bedroeg vorig jaar €929 – zijn veel mensen gefrustreerd, zegt ze. Heel wat vrienden vertrokken sinds de EU-toetreding naar het buitenland. Een oplaaiend corruptieschandaal rond de minister van Binnenlandse zaken, bevestigt de perceptie die ze hebben van hun elite als diep corrupt.

Geen enkele moslim

Potentiële voeding dus voor het soort anti-establishmentsentiment dat elders al omsloeg in euroscepsis. De links-populistische premier Robert Fico speelt volgens critici een dergelijke evolutie in de hand, met zijn strijd tegen Europese quota voor herverdeling van vluchtelingen. „Ik kan u vertellen dat we nooit – onder een quotasysteem – ook maar een enkele moslim naar Slowakije zullen brengen,” zei hij.

Een standpunt waar een grote meerderheid van de Slowaken, die weinig ervaring hebben met multiculturalisme, zich vlot achter schaarden. In Bratislava en plaatsen waar asielcentra gepland werden, vonden protestmarsen plaats. Ook Radecka ziet hen liever niet komen. Te veel moslim-mannen zijn vrouwonvriendelijk, concludeert ze op basis van ervaringen met islamitische uitwisselingsstudenten en Turkse werkgevers. „Ze passen zich niet aan.” De Duitsers hebben met hun Willkommenskultur een grote fout gemaakt, denkt ze.

Voor Slowaakse diplomaten wordt het straks wel lastig om zo’n contrair standpunt te verzoenen met hun rol als EU-voorzitter. Ook op andere thema’s schaart Fico zich steeds meer op de lijn van de eurokritische Visegrad-vier, die ook nog eens verbolgen zijn over recente post-Brexitonderonsjes onder de kernlanden. „De cruciale beslissingen over de toekomst van Europa kunnen niet gedefinieerd worden door de beslissingen van een of twee lidstaten, of door de oprichters van de EU,” zei Fico donderdag.

Vanuit de heup

Maar volgens Milan Nic van de denktank Globsec Policy Institute in Bratislava, valt het straks wel mee: „Fico schiet vanuit de heup en creëert problemen, maar ervaren diplomaten zullen de regie hebben. Zij zullen zich pragmatisch opstellen.” De onderhandelaars zullen zich eerst richten op punten waar wel compromissen te vinden zijn, zoals gezamenlijke grensbewaking. „En niemand verwacht een mirakel in zes maanden.”

Daarbij zorgt de Brexit-crisis dat Brussel en andere hoofdsteden de regie niet zomaar uit handen zullen geven. Al heeft het in 1993 afgesplitste deel van Tsjechoslowakije wel expertise ter zake, zegt kamerlid Csefavalyova:

„Sindsdien weten we hoe je landen uit elkaar haalt.”