Brexit: de toekomst als kans of als dreiging

Het Britse referendum legt spectaculair een ongenoegen met de EU bloot dat ook in Nederland en elders leeft. Dus is het van immens belang de uitslag goed te duiden. Wat betekenen die 52 versus 48 procent? Het land is verdeeld, maar tussen wie en wie? Is het de kloof tussen volk en elite? Deze luie sociologenanalyse zet zich helaas vast als sjabloon. Maar het establishment zat toch echt aan beide kanten.

Zowel Blijven als Vertrekken werden geleid door op de duurste Britse privéschool en de beste universiteit opgeleide Conservatieve parlementariërs – David Cameron en Boris Johnson. Vertrekken werd gesteund door miljonairs en mediamagnaten alsook de Engelse bourgeoisie en de meeste Torykiezers, terwijl Labourstemmers voor Blijven kozen. Wel was er een duidelijke correlatie tussen diploma’s en stemgedrag: hoe hoger de opleiding, hoe groter de kans op Blijven. En wat te denken van de enorme steun onder Britse jongeren voor de EU?

Diploma’s en welvaart zijn geen voorwaarde voor een blijk van tolerantie

Nee, het referendum legt géén sociologische kloof tussen onderlaag en elite bloot, maar een politieke kloof tussen wereldbeelden en waarden. Tussen vertrouwen in openheid en angst voor het vreemde. Tussen de toekomst als kans en de toekomst als dreiging. Tussen aanvaarding van globalisering en Engelse nostalgie. Immigratie gaf de doorslag. The Independent berichtte over een correlatie tussen de Brexit-keuze en een afkeer van ‘immigratie’ (80%), ‘multiculturalisme’ (81%), ‘sociaal-liberalisme’ (80%) en ‘feminisme’ (74 %). Europa kreeg de stem van 70% van de moslims, 73% van de zwarten, 60% van de Londenaren en 75 % van de jongeren. Naarmate het Vertrekkamp benauwder en racistischer werd, werd Blijven een stem voor openheid. Diploma’s en welvaart zijn geen voorwaarde voor een blijk van tolerantie. Die veronderstelling beledigt zelfs velen.

Je bent 24 tot 30 jaar, donker, met gouden tanden en rijdt in een dikke auto, dus zal die wel gestolen zijn. Etnisch profileren. Je bent 65+, ongediplomeerd en woont in Noord-Engeland, dus zal je vorige week wel voor Leave hebben gestemd. Sociologisch profileren. Mag dat wel? Ook daar hebben mensen last van. Een bekend historicus schreef in de London Review of Books dat-ie zich nu schaamt als hij jonge mensen ziet; hij overweegt een badge op te spelden met: „Ik mag dan een ouwe vent zijn, ik stemde Remain”.

Sociologisch hokjesdenken verzwakt het publieke debat

Een misdaad wordt niet begaan door een profiel of een DNA maar door een dader. Zo ook wordt het stemvakje niet ingekleurd door een postcode, maar door een kiezer. Ieder mens kan een individuele vrije keuze maken, dankzij rede en geweten – ook tegen alle sociale factoren, genetische determinatie, big data en waarschijnlijkheid in. Dit uitgangspunt is de basis van onze beschaving. Als we die keuzevrijheid wegpraten, is niemand meer verantwoordelijk. Dan valt de grond weg onder de rechtsstaat en de democratie. Dan kunnen toekomstige criminelen al voor hun misdaad worden vastgezet en kunnen we vierjaarlijks aan Maurice de Hond vragen wie de sleutels van het Torentje krijgt.

Behalve wetsgetrouwe patsers en Remain-bejaarden valt dus nog een slachtoffer van al het geprofileer: ons geloof in de vrijheid en dus in de politiek. Sociologisch hokjesdenken verzwakt het publieke debat. Als bij voorbaat alle blanke mannen boos of alle oude mensen tegen zijn, wat zou een politica zich dan nog inspannen met haar overtuigingskracht, met een beroep op rede en geweten, met woorden en daden? Sociologische hokjes zijn niet de baas over de kiezer, elke kiezer is baas in zijn (stem)hokje. Dus moet om elke stem worden gestreden.