Wordt de EU nu wat socialer?

Italië en Frankrijk willen ‘nieuw begin’, Rutte pragmatisme, geen grootse vergezichten

Een demonstrant met een Europese vlag verlaat een anti-Brexit-protest in het centrum van Londen, dinsdag. Foto Justin Tallis/AFP

David wie? Europese leiders willen Cameron en zijn fataal uitgepakte Brexit-referendum het liefst zo snel mogelijk vergeten. Nadat ze hem dinsdag nog een galgenmaal aanboden, zat er woensdag voor het eerst in 43 jaar géén Britse premier aan tafel in Brussel. „Vandaag draait het niet om hem”, zei de Litouwse president Dalia Grybauskaite. „Vandaag draait het om ons.”

Hoe nu verder met de EU? Dat was de vraag die de 27 achterblijvers zich stelden op een eerste, informele bijeenkomst. Europese staatshoofden en regeringsleiders benadrukken al dagen hoezeer het Britse voornemen om uit de EU te stappen vooral de Britten zelf schade berokkent, maar gerust zijn ze allerminst.

Camerons referendum heeft pijnlijk duidelijk gemaakt dat Europa niet als vanzelf meer wordt geassocieerd met vrede en welvaart. „Er zijn te veel mensen die ontevreden zijn over de huidige gang van zaken en die van ons verwachten dat we het beter doen”, zegt Europees ‘president’ Donald Tusk.

De komende negen maanden willen de EU-leiders een toekomstvisie uitdokteren. Woensdag was de aftrap, in september volgt een tweede denksessie in Slowakije, op dat moment roulerend EU-voorzitter. Het moet in maart 2017 leiden tot een plechtige verklaring over beterschap, daadkracht en nieuw elan. Niet toevallig in Rome, waar dan de zestigste verjaardag wordt gevierd van het naar de Italiaanse hoofdstad vernoemde verdrag waarmee de Europese samenwerking begon. De Italiaanse premier Matteo Renzi persoonlijk drong daar de afgelopen dagen op aan, aldus ingewijden.

Ook dat is niet toevallig. Renzi ziet de aanstaande Brexit „als een grote kans voor Europa”, zei hij eerder deze week. De sociaal-democraat wil dat de EU zich „een beetje meer op sociale en een beetje minder op bureaucratische kwesties” gaat richten.

Het is geen nieuwe gedachte: dat de EU te veel draait om de markt, om het harmoniseren van regels en het slechten van handelsbarrières. De eurocrisis leidde al tot een roep om een socialer Europa, met meer aandacht voor de ‘verliezers’ van globalisering. Door het Brexit-referendum zwelt die verder aan.

„Ik hoop dat het zal werken als wake-upcall”, zei Alexis Tsipras, de links-radicale premier van het door de crisis sterk verarmde Griekenland. „Er moeten moedige beslissingen worden genomen om Europa weer aantrekkelijk te maken voor burgers. Om bezuinigingen te vervangen door groei, en werkeloosheid door banen.” Tsipras sprak over de noodzaak van een ‘new deal’. De Franse president François Hollande, sociaal-democraat, noemde de bijeenkomst woensdag „een nieuw begin”.

Maakt Europa zich op voor een nieuwe stammenstrijd? Sociaal versus markt? Meer Europa versus minder? Voorlopig nog niet. Woensdag deden EU-leiders hun uiterste best om, in de nasleep van het Britse drama, eenheid uit te stralen. „Onze discussie was kalm en serieus, omdat het ook een serieus moment is in onze gemeenschappelijke geschiedenis”, zei Tusk.

Intussen broeit het. Rutte zei dat hij niets ziet in de grote koersverandering die landen als Frankrijk, Italië, Portugal en Griekenland bepleiten. „De mensen in Europa zijn niet bij gebaat bij grootse vergezichten over de toekomst”, zei de premier. „Waar het nu om gaat is leveren. Om pragmatisme. Implementatie, implementatie, implementatie.”

Ook Jean-Claude Juncker hamerde daar woensdag op. Zijn Europese Commissie, zei hij, heeft al volop plannen gepresenteerd: op sociaal gebied, op het gebied van migratie, investeringen, economische groei en de vervolmaking van de interne markt. Probleem is: de lidstaten voeren vaak niet uit wat ze eerder zelf met elkaar hebben afgesproken. „We moeten geen hervormingen toevoegen, maar wat op tafel ligt versneld uitvoeren.”

Europa moet zich volgens Rutte richten op tastbare zaken: groei, veiligheid. „Zodat mensen het gevoel terugkrijgen dat ze grip hebben op hun eigen leven en omgeving. Dat ze niet onderdeel zijn van iets gigantisch waarvan ze niet meer weten waar het naartoe gaat.”

Volgens de Belgische premier Charles Michel moet Europa nog iets: minder kankeren op Europa. Hij vindt dat te veel EU-leiders de neiging hebben om Brussel de schuld te geven van beslissingen die ze zelf hebben genomen. Daarmee doorgaan is een recept voor „de opkomst van populisme in Europa”.

Een Pools plan, om Europese verdragen open te breken en de invloed van de Europese Commissie terug te dringen ten gunste van lidstaten, sloeg woensdag helemaal dood. EU-leiders mogen dan verschillend denken over hoe nu verder, achteruit wil niemand. „We gaan de verdragen niet veranderen”, zei de Duitse bondskanselier Angela Merkel resoluut. „We moeten handelen, op een simpele en niet-bureaucratische wijze.”

    • Stéphane Alonso