Opinie

    • Tom-Jan Meeus

Als angst het laatste winstmodel wordt

Ooit waren we een land van zendelingen, nu zijn we een land van zenders: we proberen niemand nog te bekeren, we willen nu onze eigen goedheid accentueren. De moderne mens is erg onder de indruk van zichzelf, en graag ontevreden over de anderen. Als het land problemen heeft, ligt het niet aan mij, zegt hij: dat ligt aan de anderen.

Ik moest hieraan denken toen ik woensdag het fijnste rapport van Den Haag las, Burgerperspectieven van het Sociaal en Cultureel Planbureau, dat elke drie maanden schetst hoe wij, Nederlanders, de stand van ons land beoordelen. De nieuwste editie verschijnt donderdag – een feest van nuttige weetjes.

Ik bleef haken bij de bevinding dat burgers nu positief over de economie maar negatief over de politiek zijn. Dit is, vermoed ik, de bevestiging van een revolutie die een fundament onder de hele Haagse fabriek wegslaat: de premisse dat kiezers economische vooruitgang automatisch belonen. Fortuyn liet na Paars II in 2002 al zien dat dit niet altijd meer opgaat. Met de eindstreep van Rutte II nabij daagt dat het meestal niet meer opgaat.

Je kunt dit op twee manieren verklaren. Je kunt zeggen dat de invloed van politici op de economie altijd gering was, en dat kiezers dit nu doorkrijgen.

Als je doorleest in die nieuwe Burgerperspectieven, kun je ook zeggen dat de ontevredenheid over de politiek samenhangt met onze hoge eigendunk. Het is een wijdverbreid misverstand dat alleen laagopgeleiden ontevreden over de politiek zijn. Zo klagen hoogopgeleiden dat politici te vaak onlustgevoelens aanwakkeren.

Deze weerzin verklaart mede waarom er telkens partijen bijkomen: de smetvrees voor de anderen is zo groot dat burgers zich liever opsluiten in steeds kleinere verbanden. Logisch dat dan ook angst voor anderen toeneemt, met de PVV en Denk als droevigste uitingen.

Diezelfde angst is evengoed een aantrekkelijk instrument voor traditionele partijen die zich niet beloond voelen voor goed economisch beleid. Identiteitspolitiek met minder immigratie, minder islam en minder vrijhandel is hun manier om hun plaats op de politieke markt te beschermen.

Intussen heb je de goed bedoelde pogingen de ontevredenheid over de politiek te temperen met directe democratie. We zien waar dit in eindigt: winner takes all-formules zoals referenda, die de angst voor elkaar alleen maar uitvergroten.

Zo zijn we allemaal blind voor het effect van onze hoge eigendunk, ons zenden en onze bijbehorende afkeer van anderen: we creëren een politiek waarin angst zowat het laatste middel is om nog winst te boeken.

    • Tom-Jan Meeus