Is er een exit uit de Brexit?

In het licht van de onvrede en chaos lijkt een groeiende minderheid in het VK te hopen dat de Brexit wordt afgeblazen. Is dat mogelijk? En zo ja, hoe?

Is er nog een weg terug voor de Britten? Kunnen ze, nadat ze voor een Brexit hebben gestemd en worden geconfronteerd met de politieke en economische chaos, toch nog afzien van uittreding en lid blijven van de Europese Unie? Theoretisch kan het. De volgende scenario’s doen de ronde.

1 Het Lagerhuis legt de uitslag naast zich neer

Het EU-referendum was niet-bindend, maar raadgevend. Het Lagerhuis kan de uitslag dus naast zich neerleggen, weigeren de wet uit 1972 waarmee de Britten toetraden in te trekken, of weigeren in te stemmen met een uittredingswet. Een ruime meerderheid van de Lagerhuisleden was vóór Blijven.

Voorwaarden: Het Lagerhuis, gevolgd door het Hogerhuis en uiteindelijk de koningin vinden dat de wil van het volk ondergeschikt is aan die van het parlement. De Lagerhuisleden uit de zes Brexit-stemmende regio’s (van de negen) weten aan hun kiezers uit te leggen dat zij hen weliswaar vertegenwoordigen, maar dat het landsbelang om een ander besluit vraagt. De nieuwe premier wijst erop dat zijn voorganger, David Cameron, beloofde de uitslag van het referendum te respecteren, niet hij of zij.

2 Van uitstel komt afstel

Een nieuwe Britse premier laat na de artikel-50-procedure, waarmee de officiële scheiding van de EU wordt ingezet, te beginnen. Of zegt dit pas te zullen doen als de tijd rijp is en de economie geen schade ondervindt.

Voorwaarden: De rest van de EU houdt zich stil, ook als de Britten in Brussel bij nieuwe voorstellen en verdragen dwarsliggen. De Britse kiezer keert terug naar zijn Europese apathie van voor de referendumcampagne. De UK Independence Party (UKIP) en eurosceptische Conservatieven leggen zich erbij neer dat er geen Brexit plaatsvindt. Immigratie is geen thema meer, hetzij doordat de economische chaos zo groot wordt dat de immigratie afneemt en de kwestie vanzelf verdwijnt, hetzij doordat de nieuwe regering een oplossing vindt voor de zorgen van de kiezer.

3 Nieuwe verkiezingen

Een nieuwe premier houdt verkiezingen. Hij of zij wordt immers door slechts 150.000 Conservatieven gekozen (een kwart procent van de bevolking) en wil een stevig eigen mandaat. Bij die verkiezingen wint een partij die belooft de artikel-50-procedure nooit te beginnen.

Voorwaarden: De Conservatieven, die zo’n verkiezingsbelofte niet zullen doen, winnen niet genoeg zetels om een meerderheidsregering te vormen. De Labour-partij is sterk en eendrachtig genoeg om te winnen. Of de Liberaal-Democraten, die al hebben gezegd een verkiezingscampagne in te gaan met de belofte Brexit terug te draaien, maken een verrassende comeback. In het laatste geval zouden zij opnieuw een coalitie vormen met de Conservatieven, en in het regeerakkoord laten vastleggen dat er geen Brexit komt. UKIP weet electoraal niet te profiteren van het uitblijven van Brexit, noch van het feit dat immigratie een heikel punt blijft. De EU strijkt de hand over het hart.

4 Een tweede referendum over het resultaat van de onderhandelingen

Een nieuwe premier (hetzij de volgende Conservatief, hetzij van een andere partij) begint de artikel-50-procedure, maar belooft een tweede referendum op basis van wat de onderhandelingen met de EU opleveren. Dat is wat Boris Johnson, voorman van Vote Leave en mogelijk toekomstig premier, tijdens de campagne al voorstelde.

Voorwaarden: De Britten krijgen een speciaal lidmaatschap met toegang tot de interne markt, maar zonder – of met beperkt – vrij verkeer van personen. De EU stemt in, op een manier die voorkomt dat ook andere landen een referendum en exit gebruiken om eigen opt-outs te regelen. Het Blijven-kamp heeft een antwoord op de immigratievraag, en weet zijn achterban naar de stembus te krijgen. De Brexit-stemmers luisteren niet naar UKIP, die dit compromis te mager zal vinden, maar naar Johnson c.s.

5 Een tweede referendum of verkiezingen vóór artikel 50

Een nieuwe premier onderhandelt eerst met de EU over de scheidingsvoorwaarden, legt dan het resultaat voor aan de Britse kiezer, hetzij als onderdeel van een partijprogramma bij verkiezingen hetzij in een nieuw referendum, en beslist op basis daarvan of de artikel-50-procedure wordt begonnen. Dat is wat minister van Volksgezondheid Jeremy Hunt, die overweegt zich kandidaat te stellen voor het Conservatieve partijleiderschap, dinsdagochtend voorstelde.

Voorwaarden: Angela Merkel komt terug van haar standpunt dat er pas wordt onderhandeld na het Britse beroep op artikel 50. François Hollande vindt dergelijke gesprekken geen „tijdverspilling” meer. Alle bovenstaande voorwaarden gelden ook.

6 Het Verenigd Koninkrijk splijt

Een vergaand voorstel, bedacht door Brendan O’Leary. De Amerikaans-Ierse hoogleraar politicologie wijst erop dat veel Britse kroongebieden, waaronder de Kanaaleilanden Jersey en Guernsey, géén EU-lid zijn, en Londen louter verantwoordelijk is voor defensie en vertegenwoordiging in het buitenland. Dat zou ook voor het VK kunnen. Het Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland wordt dan een lossere unie, waarbij Engeland en Wales associatielanden buiten de EU worden, en Schotland en Noord-Ierland lid blijven. De vier landen delen dan nog slechts een koningin en een leger.

7 Tot slot: wél Brexit, maar slechts een beetje (‘Noorwegen-plus’)

Een vertrek, maar met behoud van de tijdens de campagne zo verfoeide Noorwegen-optie: toegang tot de interne markt voor goederen, diensten en kapitaal – maar dan met een beperkte vorm van vrij verkeer van personen, en mogelijk een oplossing om de rol van het Hof van de Europese Vrijhandelsassociatie in Luxemburg te beperken.

    • Titia Ketelaar