Turks-Israëlische verzoening baat beide

De oude bondgenoten Israël en Turkije hebben hun diplomatieke relatie hersteld. In 2010 kregen ze ruzie nadat Israëlische militairen negen opvarenden hadden doodgeschoten van een Turks hulpschip dat op weg was naar de Gazastrook. Voor Turkije is toenadering belangrijk om uit zijn isolement te komen. Daarom heeft president Erdogan ook Rusland excuses aangeboden.

Terugkeer van het door Israël aangevallen Turkse hulpschip Mavi Marmara in Istanbul, in december 2010. Negen opvarenden werden gedood. Foto Burhan Ozbilici/AP

Turkije

Turkije voelt zich alleen. Het strategisch gelegen land heeft vrijwel geen bevriende regimes in de regio. Zowel Islamitische Staat als Koerdische guerrilla’s plegen er aanslagen en gebruiken buurlanden als uitvalsbasis. Vandaar dat de net aangetreden premier Binali Yildirim tien dagen geleden een grote verzoeningsronde aankondigde. Hij zei ronduit dat „Turkije geen permanente animositeit met landen rond de Zwarte Zee en de Middellandse Zee wil”. Hij noemde daarbij Israël, Syrië, Rusland en Egypte: landen waarmee de banden een paar jaar geleden nog uitstekend waren, maar waarmee Turkije ernstig gebrouilleerd is geraakt.

President Erdogan voegde de daad bij het woord en stuurde een excuusbrief naar het Kremlin om een einde te maken aan de ruzie met Rusland. Die begon nadat Turkije eind november een Russische straaljager neerhaalde die het Turkse luchtruim schond.

Herstel van de relatie met Israël had een langere aanloop nodig, omdat die grondiger verpest was. Erdogan treedt graag op als spreekbuis van onderdrukte moslims. En dat betekent: vóór de Palestijnen en tégen Israël. Legendarisch is zijn ‘éénminuutuitspraak’ op het podium van het World Economic Forum in Davos in 2009. Erdogan eist op hoge toon herhaaldelijk één minuut spreektijd. Als hij die krijgt, zegt hij tegen de Israëlische president Shimon Peres: „Je praat waarschijnlijk met stemverheffing uit schuldgevoel. [...] Ik ben me er zeer bewust van hoe je kinderen op stranden hebt vermoord.” Daarna loopt hij het podium af.

Een held in de ogen van veel moslims. Een populist die zijn eigen glazen ingooit, volgens diplomaten. De relatie met Israël bereikte anderhalf jaar later een dieptepunt met het geweld aan boord van het hulpschip Mavi Marmara. Behalve negen opvarenden sneuvelden ook de officiële banden tussen Turken en Israël.

Dat de Turkse regering nu minder hoog van de toren blaast en bereid is tot compromis, zegt veel over de penibele positie van het land. Het afgelopen jaar is duidelijk geworden dat de Turkse strategie in Syrië, waarbij sunnitische oppositiegroepen worden gesteund, onhoudbaar is.

Ankara heeft nieuw buitenlands beleid nodig. Met minder vijanden en meer strategische allianties. In zowel Israël als Turkije groeit de zorg over de invloed van Iran in de regio. De blik op de gezamenlijke vijand heeft de toenadering waarschijnlijk een laatste duwtje gegeven.

Israël

Het doorbreken van het regionale isolement waarin Israël zit, de wens van de Verenigde Staten, de terugkeer van gesneuvelde soldaten en economische motieven: er waren genoeg redenen voor de Israëlische premier Netanyahu om weer on speaking terms te komen met Turkije. Toch heeft het nog zes jaar geduurd sinds het incident met de Mavi Marmara, een hulpschip dat op weg naar de Gazastrook werd geënterd door Israëlische commando’s. Negen Turken werden daarbij gedood. In eigen land wordt de premier geprezen, omdat hij net zolang heeft gewacht totdat Turkije de hand uitstak.

Turkije is een van de weinige moslimlanden waarmee Israël van oudsher goede banden onderhield. Daarbij komt dat de VS beide landen als hun bondgenoot beschouwen. Niet voor niets werd de overeenkomst maandag in Rome bezegeld door de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, John Kerry. In een instabiele regio waarin onder meer terreurgroep IS wordt bestreden, kunnen de VS geen onnodige onmin tussen bevriende landen gebruiken.

Met Turkse bemiddeling denkt Israël ook twee gekidnapte burgers en de lichamen van twee gedode soldaten te kunnen terugkrijgen van Hamas. Niet alleen de nabestaanden hebben daar belang bij; in Israël geniet het de hoogste prioriteit dat soldaten terugkeren van het slagveld, dood of levend. Mede daarom werd de ontvoerde soldaat Gilad Shalit vijf jaar geleden geruild tegen liefst 1.027 Palestijnse gevangenen.

Een Israëlische onderhandelaar noemde het „ook in Israëls belang” dat de nood in Gaza gelenigd zou worden met Turkse investeringen. Belangrijker is dat Israël zelf economisch hoopt te profiteren van de herstelde banden. Even uit de kust bij Haifa ligt een gasveld dat erop wacht om te worden geëxploiteerd. Alleen: wie wil het gas afnemen?

Aanvankelijk dacht Israël een goede klant te hebben gevonden in Egypte, totdat dat land een eigen gasveld ontdekte. Daarom werd de blik verschoven naar Turkije, dat na onenigheid met Poetin minder afhankelijk zou willen worden van Russisch gas. En Israël zou wel gek zijn om gebrouilleerd te blijven met een klant waaraan miljarden kunnen worden verdiend.

Ironisch genoeg vond het incident in 2010 met de Mavi Marmara zo’n beetje plaats in de wateren waar het gasveld zich bevindt.

    • Marloes de Koning
    • Derk Walters