‘Ontwikkelingslanden lopen 100 miljard mis’

Dat meldt Oxfam Novib in een campagne tegen belastingontwijking.

Beeld uit de Oxfam/Novib-campagne

De aanleiding

Met een campagne tegen belastingontwijking door multinationals doet Oxfam Novib een beroep op uw rechtvaardigheidsgevoel: ‘U wel een blauwe envelop en zij niet.’ Een van de soundbites uit de campagne is het bedrag van 100 miljard euro. Dat bedrag zouden ontwikkelingslanden wereldwijd jaarlijks mislopen door multinationals die belasting ontwijken.

Waar is het op gebaseerd?

Oxfam Novib schrijft op de eigen website het bedrag te ontlenen aan een rapport van Unctad, de organisatie van de VN die handel als instrument voor ontwikkeling wil bevorderen. Hoofdstuk vijf van het World Investment Report van 2015 is een studie van de belastinginkomsten van ontwikkelingslanden, gebaseerd op gegevens van onder meer het IMF. Meteen aan het begin plaatst Unctad een kanttekening. Het bedrag van 100 miljard is een schatting, schrijft de organisatie. Maar Oxfam gebruikt het cijfer al sinds 2014, dus langer dan het Unctad-rapport uit is, zegt Francis Weyzig, politiek adviseur belastingrechtvaardigheid van Oxfam Novib desgevraagd. Ze ontlenen het aan een berekening van ngo ActionAid, uit 2013.

En, klopt het?

Unctad heeft ‘een gefundeerde schattingsmethode’, oordeelt Henk Vording, hoogleraar belastingrecht aan de Universiteit Leiden. De VN-organisatie baseert zich vooral op gegevens over investeringsstromen en overheidsinkomsten van het IMF. Globaal gezegd wordt de omvang van belastingontwijking door buitenlandse investeerders in lage-inkomenslanden afgezet tegen het belastingniveau in die landen.

ActionAid komt op basis van een veel grovere berekening tot hetzelfde bedrag. De ngo nam als uitgangspunt hoeveel landen als Mexico, de VS en Zweden mislopen aan inkomsten door belastingontwijking van multinationals en zette dat af tegen de belastinginkomsten van ontwikkelingslanden.

Toch valt op de stelling ‘ontwikkelingslanden lopen jaarlijks 100 miljard euro mis door belastingontwijking’ nogal wat af te dingen. Het cijfer vertelt niet het hele verhaal, zegt hoogleraar Vording, en erkent ook Oxfam. Zo zijn de databases over investeringen verre van compleet. We weten niet hoeveel multinationals besteden in ontwikkelingslanden. „Ook wordt uitgegaan van de veronderstelling dat de investeringen gelijk zouden blijven bij een belastingdruk van bijvoorbeeld 40 procent. Dat is maar de vraag”, zegt Vording. En stel dat de extra belastinginkomsten er wel komen, dan is de vraag of ze aan ontwikkeling besteed zouden worden, zeggen beiden. Daarbij is het heffen van vennootschapsbelasting niet de enige methode die ontwikkelingslanden hebben om afdrachten te verkrijgen van buitenlandse investeerders. Handelstarieven, licenties en btw-heffing zijn andere methodes, zegt Vording. Maar Weyzig zegt: „Btw wordt uiteindelijk door burgers van een ontwikkelingsland betaald. En handelstarieven staan internationaal onder druk.”

Conclusie

Het cijfer van 100 miljard is ‘een gefundeerde schatting’, maar een schatting. Bij de stelling dat ontwikkelingslanden door belastingontwijking jaarlijks 100 miljard aan inkomsten mislopen, valt een aantal kanttekeningen te plaatsen. Zo weten we niet precies hoeveel multinationals investeren in ontwikkelingslanden. En we weten ook niet of ze dat blijven doen als ze veel meer belasting moeten betalen. We beoordelen de bewering daarom als niet te checken.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt

    • Maartje Somers