Verzwakte Angela Merkel moet nu voorkomen dat EU uiteenvalt

Berlijn is nu het centrum van Europese diplomatie, met bondskanselier Angela Merkel aan de handrem.

Opnieuw staat Angela Merkel in het oog van een Europese politieke orkaan. En opnieuw is haar strategie: laten we het hoofd koel houden, geen overhaaste stappen nemen, maar overleggen met de Europese partners. Zakelijk. Zonder zichtbare emoties. En met een voorzichtigheid waarachter net zo goed politieke berekening kan schuilgaan als besluiteloosheid.

Al ruim elf jaar is Merkel aan de macht en haar positie is het laatste jaar danig verzwakt. Door haar optreden in de vluchtelingencrisis heeft ze veel steun verloren, in Europa en in eigen land. Maar nu de Britse kiezers ervoor hebben gekozen de EU te verlaten, komt het bij uitstek aan op Merkel als leider van het grootste land van de EU, om de crisis te bezweren en de Europese Unie bijeen te houden.

Berlijn is dezer dagen het centrum van koortsachtige diplomatieke activiteit. Vandaag ontvangt Merkel Europees ‘president’ Tusk, de Franse president Hollande en de Italiaanse premier Renzi, voor de Europese top, morgen in Brussel. Zondagavond belde Merkel al een half uur met Hollande. Zaterdag kwamen de ministers van Buitenlandse Zaken van de zes oorspronkelijke EU-lidstaten (Duitsland, Frankrijk, Italië en de Benelux-landen) bijeen in Berlijn.

Merkel koerst aan op sterkere EU

Merkel is een piloot bij wie je veilig in het vliegtuig kunt stappen, heeft oud-SPD-leider Müntefering eens gezegd. „Je zal zeker aankomen – alleen weet je niet waar.” Dat klopt in zoverre, dat Merkel doorgaans geen grote vergezichten schetst om uit te leggen waar ze heen wil. Maar ze laat er juist géén twijfel over bestaan dat ze aankoerst op versterking, en nu het overleven, van de Europese Unie.

De betekenis voor Europa van het Britse besluit uit de Unie te stappen is afgelopen dagen wel vergeleken met de val van de Berlijnse Muur, in 1989. De toenmalige bondskanselier, Helmut Kohl, maakte destijds een uitgeregeerde indruk. Maar tijdens de omwenteling die dat jaar in Europa plaatsvond ontpopte hij zich als een leider van historisch formaat. De vraag is nu of ook Merkel in staat is het initiatief naar zich toe te trekken en te voorkomen dat Europa uiteenvalt. Heeft ze genoeg overtuigingskracht om haar leidersrol waar te maken? En zijn haar ideeën over de toekomst van Europa nog bruikbaar in het huidige klimaat van euroscepsis?

Voor Duitsland is de EU niet zomaar een ideaal of een nuttig samenwerkingsverband, het is een voorwaarde voor het bestaan van de Bondsrepubliek, vastgelegd in de Grondwet. Het moderne Duitsland is niet denkbaar zonder ingebed te zijn in de EU. Het grote land, in het hart van het continent, beseft terdege dat het zonder die inbedding nog meer weerstand zou oproepen dan het nu al doet. De vrede waarvoor de Europese integratie de weg heeft gebaand, zei Merkel vrijdag, is allerminst vanzelfsprekend.

Ergernis over David Cameron

Tegen die achtergrond is begrijpelijk dat Merkel niet te hard van stapel wil lopen na het referendum. Het is geen geheim dat haar ergernis over David Cameron en de Brexit groot is, maar ze beseft ook dat het Verenigd Koninkrijk voor Duitsland en Europa een belangrijk land blijft, waarmee de banden goed moeten blijven, ook als Londen de EU verlaat.

Daarom wil Merkel (CDU) niets weten van ongeduldige oproepen van onder meer minister van Buitenlandse Zaken Steinmeier (SPD) om de Britten nu onder druk te zetten maar snel de procedure voor uittreding uit de EU in gang te zetten. Ook voelt ze er niets voor het economische beleid van de EU uit het raam te gooien en een compleet „nieuw begin” te maken, zoals vicekanselier Sigmar Gabriel (SPD) vrijdag bepleitte. Bij alle onzekerheden zijn er volgend jaar ook verkiezingen in Duitsland, en die werpen hun schaduw al vooruit. Ook daar moet Merkel rekening mee houden.

    • Juurd Eijsvoogel