Rajoy wint, maar patstelling blijft

De conservatieve PP won zondag de stembusgang in Spanje. Net als in december. Kan premier Rajoy dit keer wel oogsten?

De parlementsverkiezingen in Spanje zijn met de Britse Brexit als katalysator uitgedraaid op een aloude keuze tussen twee extremen: het rechtse Partido Popular aan de ene kant en de socialistische PSOE en het radicaal-linkse Unidos Podemos aan de andere kant.

Regeringspartij PP won, in strijd met de laatste peilingen, flink wat terrein ten opzichte van de verkiezingen van december: van 123 naar 136 zetels (bij 90 procent van de stemmen geteld). De PSOE (van 90 naar 86) verloor wederom veel stemmen aan de nieuwe radicale combinatie Unidos Podemos, maar wist zich wel te handhaven als tweede partij. Het gematigde Ciudadanos werd de grootste verliezer. De opkomst was laag voor Spaanse begrippen – ongeveer 70 procent ging naar de stembus.

De conservatieve PP is wederom met afstand de grootste partij van Spanje, maar de kans dat Mariano Rajoy aan een tweede termijn als premier kan beginnen is vooralsnog nihil. De PP lijkt alleen op benodigde gedoogsteun van de PSOE te kunnen rekenen als Rajoy wordt geofferd. Een linkse regering van PSOE en Unidos Podemos is een alternatief, maar dan is er wel steun nodig van een aantal kleinere partijen. Het liberale Ciudadanos speelt nauwelijks nog een rol van betekenis.

De Spanjaarden stemden op 20 december vorig jaar nog met het hart. Een keuze tussen het oude of het nieuwe Spanje, zo heette het. Vooral de jonge generatie stemde een half jaar geleden in groten getale op nieuwkomers als Podemos en Ciudadanos. Uit het niets haalden die twee partijen samen destijds iets minder dan een derde van de stemmen. Maar deze partijen slaagden er niet in de traditionele PP en PSOE weg te vagen. Zo ontstond een patstelling tussen vier grote partijen die geen van alle wilden inschikken.

Nieuwe verkiezingen waren simpelweg onvermijdelijk. Het draaide nu om de vraag welke partijen samen een regering zouden kunnen én willen vormen. Twee mogelijke coalities lagen daarbij voor de hand: 1. Doorgaan op de ingeslagen weg met een regering van de PP met gedoogsteun van PSOE en Ciudadanos. 2. Een nieuwe linkse coalitie van PSOE en Unidos Podemos. De Spanjaarden werden nu gedwongen tot een tactische keuze met het hoofd.

Tijdens de ingetogen campagne – uit kostenoverwegingen waren vrijwel nergens partijposters opgehangen – ging het aanvankelijk vooral om een strijd tussen PSOE en Unidos Podemos. De socialisten van leider Pedro Sánchez vochten een strijd uit met Unidos Podemos van Pablo Iglesias. Iglesias zinspeelde er de voorbije dagen op dat hij samen met Sánchez een einde aan de macht van de PP zou maken.

Het imago van de PP en dat van leider Rajoy kreeg vorige week nog een laatste dreun te verduren toen bleek dat de minster van Binnenlandse Zaken Jorge Fernández Díaz in 2014 op slinkse had aangedrongen op het vervolgen van Catalaanse politici. Eens te meer bleek dat de corruptie onder het bewind van Rajoy in alle lagen van de politiek aanwezig was. Dat leek volgens peilingen te worden afgestraft.

Schok door Brexit

Afgelopen vrijdag kreeg de campagne plotseling een andere dimensie. De Britse steun voor een Brexit zorgde voor een plotselinge schok in Spanje. ‘Een vertrek uit de Europese Unie’, was geen thema geweest in het land waar driekwart van de bevolking Europa goed is gezind. Geen partij had dit in Spanje voorzien. Opeens sloeg met de Brexit de economische onzekerheid weer toe. Rajoy speelde als demissionair premier direct in op oude sentimenten. Hij wees op het arme Spanje van voor de EU én op het gevaar van het houden van een referendum.

Rajoy bestempelde het populistische Unidos Podemos, dat als enige grote partij voorstander is van een referendum over de toekomst van Catalonië, als het grote gevaar voor het Spanje dat net weer uit een diepe crisis aan het krabbelen was.

De aloude, beproefde tactiek van het zaaien van angst en het wijzen op de donkere tijden werd opnieuw gebruikt. Iglesias haastte zich door de Brexit onmiddellijk af te keuren en pleitte snel voor een nieuw, ander Europa. Veel Spanjaarden zagen zich weer gedwongen een klassieke politieke keuze te maken tussen rechts of links.

De PP en premier Rajoy mogen zich de grote winnaar noemen. Maar of de leider zelf kan kan oogsten is maar zeer de vraag. Het is nu waarschijnlijk aan Rajoy zelf een stap terug te doen om een nieuwe regering van de PP een kans te geven. Een linkse regering is het alternatief.

    • Koen Greven