Krijgen we nu ook een Quitaly of Frexit?

Europa Het Britse referendum inspireert anderen in Europa om hetzelfde te doen. Maar veel eurosceptische partijen hebben nog teveel belang bij de EU.

Foto Anthony Devlin/AP

Donderdagnacht werden ze al op Twitter getest: nieuwe namen voor landen die de EU misschien ook verlaten. Neitherland, Portugo, Outsterreich, Quitaly. Haha!

Maar het is waar: het Britse referendum inspireert anderen op het continent, om hetzelfde te doen. De Britse stemmen waren amper geteld, of Geert Wilders (PVV) liet weten dat de Nederlanders ook „recht hebben op een referendum”. In Italië kwam de eerste reactie niet van premier Renzi, maar van Matteo Salvini, leider van de Lega Nord. Die prees de „moed” van de Britten en zei: „Nu zijn wij aan de beurt”. Marine Le Pen, van het Franse Front National, noemde het Britse vertrek uit de EU „een overwinning van de vrijheid” en riep op om zo’n referendum „ook in Frankrijk en andere EU-landen te houden.”

Keert het tij in Europa? Worden eurosceptische partijen en bewegingen die tot dusver nog vaak werden weggezet als ‘ordeverstoorders’, ineens de vroedvrouwen van een nieuwe orde? Een orde zónder EU?

De dreun van de Brexit is immens, en lijkt nu in diverse landen verder te echoën. De vraag is gerechtvaardigd of Europa binnenkort overal van dit soort referenda krijgt. En of die overal zo’n eclatant succes kunnen worden.

Serie exits

Of dit gaat gebeuren en of resultaat daarvan een hele serie exits zal zijn, zoals sommigen nu vrezen, is moeilijk te zeggen. Alles beweegt nu, emoties kloppen de feiten. In die dynamiek zijn voorspellingen lastig. Maar van enige afstand bekeken zou het weleens mee kunnen vallen met verdere exits. Het Verenigd Koninkrijk kan weleens een geval-apart zijn.

Eurosceptische partijen in Europa verschillen van land tot land. Iedereen is om andere redenen bij de EU gegaan; de nationale politiek functioneert overal anders. Nigel Farage van UKIP mag de winnaar van het Britse referendum zijn, zonder gespletenheid in de Conservatieve partij was dat niet gelukt. In Frankrijk speelt juist de versplintering van links het Front National in de kaart. Arbeiders die vroeger PS stemden, kiezen nu Le Pen. En wat de FPÖ voedt, is haat jegens twee sclerotische partijen die Oostenrijk al zeventig jaar regeren.

Daarbij: eurosceptische partijen hebben voor het eerst een Europese alliantie opgericht, maar dat betekent niet dat zij allen uit de EU willen. Integendeel. De AfD in Duitsland zwijgt over uittreding. Over een referendum hoor je ze evenmin. Ook in Duitsland groeit de kritiek op ‘Brussel’. Maar kennelijk is er, om historische redenen, (nog) wel consensus over één ding: dat Duitsland niet opnieuw degene moet zijn die Europa opbreekt.

De FPÖ kiest zijn taal ook zorgvuldig. Oostenrijk heeft zich sinds zijn toetreding in 1993 scheel verdiend aan handel tussen oost en west. Het groeide bijna onafgebroken terwijl de EU diep in de economische crisis zat. Export naar Duitsland loopt als een tierelier. FPÖ-kopstuk Norbert Hofer, die laatst net geen president werd, zegt dat hij niet uit de EU wil. Hij gaat voor harde asielregels en grensbewaking en richt zijn pijlen vooral op het ‘establishment’ in Wenen.

Overwinning van de vrijheid!

Marine Le Pen, FN-leider

Veel eurosceptische partijen hebben nog teveel belang bij de EU om de boel op te blazen. Polen en Hongarije, waar eurosceptici in de regering zitten, dénken niet aan vertrekken: ze leven van Europese subsidies en hopen dat Europa hen tegen Rusland beschermt. Wat zij willen – en in de praktijk brengen, door vluchtelingen te weren en de beginselen van de rechtsstaat op te rekken – is minder Europa. Ze zijn geïnteresseerd in de markt, in zakendoen. Veel meer niet.

Zo bezien is de Brexit ronduit ironisch. Waarom gingen de Britten destijds bij de EU? Ten eerste omdat ze toegang tot de markt wilden die de anderen voorspoed bracht. Ten tweede: om het politieke Europa, mochten de Fransen en Duitsers dat op een dag willen doordrukken, te kunnen torpederen. Wie aan tafel zit, beslist mee. Deze doelen kon Londen alleen verwezenlijken door bij de club te gaan. De Britse uittreding komt precies op het moment dat zij dat doel min of meer hebben bereikt.

Zij hebben hard gepusht voor de uitbreidingen van 2004 en erna. Dat betekende meer business en minder kans op politieke eenheid. Zelf staan ze bijna overal buiten. Dé Europese discussies gaan over thema’s waar zij niet of nauwelijks aan meedoen: bankenunie, euro, Schengen, immigratie. Voormalig Frans europarlementariër Jean-Louis Bourlanges noemde het Britse referendum „het paard van Troje, maar dan buiten de muren”.

Het zullen de anderen zijn die de Britse fakkel, binnen de muren, verder dragen. Dat leidt niet noodzakelijkerwijs tot meer exits, wel tot een ander soort Europa.