Leiding geven, maar wel héél voorzichtig

Bondskanselier Merkel weet: wij moeten de EU bijeen houden

De Franse politieke elite hoopt dat het vertrek van de Britten tot een warmere band met de Duitse bondskanselier Angela Merkel zal leiden. Foto Markus Schreiber/AP Photo

In de Britse campagne mogen anti-Duitse sentimenten een aanzienlijke rol hebben gespeeld, ongewild hebben de Britse kiezers er nu toe bijgedragen dat er een nieuw ‘Duits moment’ aanbreekt. Duitsland moet dit moment grijpen, ook al zou het liever anders willen.

Hoe hard de klap ook is aangekomen, na de Brexit trok bondskanselier Merkel meteen de verantwoordelijkheid voor het bijeenhouden van de EU naar zich toe. „Duitsland heeft een bijzonder belang, een bijzondere verantwoordelijkheid, om te zorgen dat de Europese eenwording slaagt”, zei ze in een korte verklaring.

Merkel noemde de Brexit „een cesuur voor Europa, een cesuur in het proces van Europese eenwording”. Daarmee erkende ze dat de EU niet op de oude voet kan doorgaan.

Merkel erkende dat „steeds meer mensen twijfels hebben over de richting van de EU – niet alleen in het VK”. Ze waarschuwde voor „snelle en simpele conclusies”, en riep op tot „rust en bezonnenheid bij het analyseren van de situatie” . De EU blijft, benadrukte ze, „onze garantie voor vrede, welvaart en stabiliteit”. Dat de Britten niet hebben willen zien, hoe belangrijk de Unie nog steeds is voor de vrede in Europa, noemde de Süddeutsche Zeitung „geschichtsfremd” – blind voor de geschiedenis.

De leidersrol die het land nu op zich neemt, is een bijzonder lastige. Er kan nog zo hard worden gevraagd om leiderschap, als Duitsland zich dominant toont, kunnen in de rest van Europa oude angsten uit het verleden opspelen. Dus moet Merkel heel zorgvuldig manoeuvreren. Ze mag niet, zoals in de vluchtelingencrisis, de indruk wekken solistisch te handelen.

Maandag overlegt Merkel in Berlijn met een select gezelschap van EU-‘president’ Tusk, de Franse president Hollande en de Italiaanse premier Renzi. Zaterdagochtend al ontvangt minister van Buitenlandse Zaken Steinmeier in Berlijn zijn collega’s van de oorspronkelijke lidstaten (behalve Duitsland, Frankrijk en Italië ook de Benelux-landen).

De „bijzondere verantwoordelijkheid” waarover Merkel sprak slaat op de 20ste eeuw, toen Duitsland het continent met twee wereldoorlogen in chaos, verwoesting en ellende heeft gestort. Het „bijzondere belang” van Duitsland is dat het zich na WO II weer kon oprichten, in grote mate dankzij de verzoening met de buurlanden – in het bijzonder Frankrijk – in de EU. Het bestaan van de Bondsrepubliek is daarom heel nauw verweven met de EU. Een ontrafeling van de Unie, als meer lidstaten zich losmaken, zou dit fundament onder de bondsrepubliek wegslaan.

Al jaren volgt Berlijn met angstige belangstelling hoe de politieke stemming in Nederland nationalistischer en anti-Europeser wordt. De grote angst in Berlijn is dat Duitsland met vijf jaar vertraging die kant op gaat.

Lang hebben Merkel, haar regering en de media de publieke steun onderschat voor opvattingen van de rechts-nationalistische anti-islampartij AfD, ook erg eurokritisch. Merkels aanpak van de vluchtelingencrisis heeft de populariteit van de partij enorm vergroot. Eurocrisis, Griekse schuldencrisis, vluchtelingen: ook in Duitsland wordt de EU verweten de problemen niet aan te kunnen. Merkel wordt met de Unie vereenzelvigd.

Volgend jaar zijn net als in Frankrijk en Nederland in Duitsland verkiezingen. Als de Duitse regering haar politiek niet aanpast, schrijft het Handelsblatt, dreigt dat een verkapt referendum over de EU te worden.

    • Juurd Eijsvoogel