Goed voor 93 miljoen dagjes uit

Vakantiedagen Met zijn allen hebben Nederlanders 93 miljoen vrije dagen tegoed. Werkgevers willen van dat stuwmeer af. Maar hoe maak je ze op, als vakantie opnemen niet kan?

Jette Bolle, beleidsadviseur bij de gemeente Amsterdam en alleenstaande ouder, heeft van collega’s vijf vrije dagen gekregen om voor haar 18-jarige zoon met autisme te kunnen zorgen. Gratis en voor niets. „Mijn zoon heeft drie jaar thuis gezeten. In die tijd heb ik met veel moeite mijn baan kunnen volhouden, want ik had naast alle extra zorg voor mijn zoon ook veel gesprekken met onder meer scholen en artsen.

Sinds hij weer halve dagen naar school gaat, gaat het beter, maar begin dit jaar kreeg hij een terugslag en redde ik het niet meer met mijn vakantiedagen. Ik neem namelijk al veel vrij om voor hem te zorgen. Onbetaald verlof opnemen was financieel gezien geen optie. Toen heb ik een beroep gedaan op de vrijedagenpot van de Gideonsbende van de gemeente.”

Wie dat wil, kan zijn vakantiedagen strategisch opsparen

De Gideonsdagen zijn een initiatief van werknemers van de gemeente Amsterdam. Wie een overschot aan vrije dagen heeft, kan er één of meer doneren, die vervolgens terechtkomen bij mensen met intensieve zorgtaken. Per jaar kunnen zij gratis maximaal vijf dagen krijgen. Volgens het Sociaal Cultureel Planbureau neemt 30 procent van de werkende mantelzorgers af en toe een vakantiedag op om zorg te kunnen bieden.

Het doneren van een of meer vrije dagen aan een collega in een moeilijke situatie is een mooie manier om het stuwmeer aan vakantiedagen iets kleiner te maken. Uit een enquête van werkgeversvereniging AWVN blijkt dat de Nederlandse werknemer in 2014 gemiddeld 14,5 vakantiedagen overhad. Een kwart had zelfs meer dan 50 dagen over. Want hoewel de meeste mensen met een fulltimebaan er jaarlijks ‘slechts’ twintig vakantiedagen bij krijgen, hebben velen van hen door atv, opgespaarde overuren en ouderendagen in werkelijkheid veel meer vrije dagen. De AWVN berekende dat 93 miljoen vrije dagen nog niet zijn opgenomen.

Werkgevers zijn daar niet blij mee: dat stuwmeer heeft een totale waarde van 17 miljard euro dat als vordering op de balans staat en de winst drukt. En omdat de meeste werknemers in de loop van de tijd meer gaan verdienen, worden die vakantiedagen duurder.

Denken dat ze onmisbaar zijn

Het overschot aan vrije dagen is een chronisch probleem en heeft tal van oorzaken. „In Nederland ligt de arbeidsproductiviteit hoog”, zegt Piet Fortuin, voorzitter van CNV Vakmensen. „We doen veel met weinig mensen en dat betekent dat veel bedrijven met een kritische bezetting werken. Dan wordt het lastig om vakantie op te nemen.” En dan is er nog een groep werknemers die geen vakantie durft op te nemen uit angst geen promotie te maken of denkt onmisbaar te zijn.

Werkgevers en bonden hebben de afgelopen jaren diverse oplossingen aangedragen om de berg vakantiedagen weg te werken. Zo werd op 1 januari 2012 de regel ingevoerd dat de wettelijke vakantiedagen (waar elke werknemer recht op heeft) al een half jaar na het jaar waarin ze worden opgebouwd vervallen in plaats van na vijf jaar. Sindsdien is de voorraad vrije dagen wel geslonken, maar nog steeds erg groot.

Welke mogelijkheden hebben werknemers om hun vakantiedagen op te maken? Ten eerste natuurlijk: opnemen. Dat is wat werkgevers het liefste zien. „Slimme werkgevers houden in de gaten of hun werknemers wel voldoende vrije dagen nemen, want altijd maar doorwerken levert ongemotiveerd en ongezond personeel op”, aldus Fortuin van CNV Vakmensen.

Wie in één klap van zijn vrije dagen af wil, kan ook een sabbatical nemen of een zes weken reizen. Voorwaarde is dat de werkgever toestemming geeft.

Dagen verkopen

Wie liever zijn keuken verbouwt dan vakantie opneemt, kan vakantiedagen verkopen. Maar heel gunstig is dat niet, volgens Marco Veenstra, senior adviseur juridische zaken bij AWVN. „Je valt in een hoog belastingtarief dat varieert van 36 tot 56 procent en kunt dus zelfs minder dan de helft overhouden.” CNV Vakmensen zou graag zien dat het belastingtarief voor de verkoop van vrije dagen wordt verlaagd, waardoor dat een aantrekkelijker optie wordt en de balansen van werkgevers worden opgeschoond.

Er zijn wel beperkingen aan verkoop: de wettelijke vrije dagen mogen tijdens het dienstverband niet worden verkocht. Tot 2006 was dat anders: wettelijke vrije dagen die aan het eind van het jaar niet waren opgenomen, veranderden in boven-wettelijke dagen en konden te gelde worden gemaakt.

Een rechtszaak van FNV Bondgenoten maakte daar in 2006 een einde aan: op die manier zouden werknemers alle dagen kunnen verkopen en nooit vakantie hoeven opnemen. Een beschermingsmaatregel voor de werknemer dus.

Vakantiedagen zijn wel strategisch op te sparen: jonge werknemers die snel promotie verwachten, kunnen hun bovenwettelijke dagen opsparen tot ze in een baan met meer salaris zijn beland en dan verkopen. Dan leveren de dagen meer op. En wie nu al weet dat hij over een paar maanden van baan verandert, kan er ook voor kiezen die dagen even niet op te nemen: bij beëindiging van het dienstverband is de werkgever namelijk verplicht alle dagen uit te betalen die de werknemer nog niet heeft opgenomen.

Persoonlijk spaarpotje

Een stijgend aantal bedrijven voert het persoonlijk keuzebudget (PKB) in: een regeling waarbij je vrije dagen of je eindejaarsuitkering kunt inwisselen tegen bijvoorbeeld een fiets, een opleiding of extra pensioen. „Het is een soort persoonlijk spaarpotje”, aldus Tessa Koning van CNV Vakmensen. „Keerzijde is dat het vaak ingewikkelde regelingen zijn met veel voorwaarden. Zo moet de opleiding passen bij je werk en moet je de fiets gebruiken voor woon-werkverkeer. Een werkgever moet dus veel uitleggen.”

Het experiment van de Gideonsbende in Amsterdam is een succes geworden: in 2015 schonken 87 ambtenaren in totaal 170 verlofdagen aan 43 collega’s die mantelzorg doen. De gemeente heeft inmiddels besloten het systeem definitief in te voeren en ook de Rijksoverheid is met een proef begonnen.

Jette Bolle is erg blij met de vrije dagen die ze heeft gekregen van collega’s: „Het voelt zó collegiaal, zo warm. Dankzij deze donatie heb ik de moeilijke situatie thuis kunnen volhouden.”

    • Friederike de Raat