En Brussel, ja, wat moet Brussel nu?

Gevolgen voor Europa In Brussel is de Brexit-klap hard aangekomen. Terwijl de scheiding in gang wordt gezet, moet Europa nu leren om weer liefde op te roepen.

Britse vlaggetjes op het Glastonbury Festival, in Groot-Brittannië. Foto Stoyan Nenov/Reuters

Is dit het begin van het einde? Is het Britse vertrek uit de EU de genadeklap voor het Europese project? Op die vraag vanuit de perszaal gaf Jean-Claude Juncker vrijdag kort en bondig antwoord. „Nee!” Het legertje ambtenaren dat de voorzitter van de Europese Commissie vergezelde, liet daarop een daverend applaus horen, alsof ze zo de boze geesten wilden verjagen die Europa teisteren.

Dat Brussel in de put zit na het spectaculaire Britse ‘nee’ is zachtjes uitgedrukt. Behalve Groenland in 1985 stapte er nooit eerder een lidstaat uit de EU, zeker niet van dit kaliber, met zo’n militaire, geopolitieke en economische invloed. De timing kan niet slechter. De eurocrisis is pas net wat verwerkt, in het oosten gromt een Russische beer en het vluchtelingenvraagstuk verdeelt EU-landen tot op het bot.

Er is veel dat de EU-lidstaten verbindt, economisch en juridisch zijn ze aan elkaar vastgeklonken, zozeer zelfs dat verdere desintegratie voorlopig waarschijnlijk niet aan de orde is. Maar dat de EU een lange, moeilijke periode van zelfonderzoek tegemoet gaat, is duidelijk. „Ik denk niet dat de boel gaat klappen”, zegt Europarlementariër Bas Eickhout (GroenLinks). „Maar ik ben wel bang voor een door angst verlamd Europa.”

De eerste horde diende zich vrijdag meteen al aan: artikel 50 uit het Verdrag van Lissabon, waarin de spelregels staan voor een scheiding. Pas als dit formeel wordt ingeroepen door de Britten, kunnen de onderhandelingen over de Brexit beginnen. Maar de Britten willen nog even wachten, bleek vrijdag, mogelijk zelfs tot oktober. Dat is tegen het zere been van Brussel. Niemand heeft zin in een nieuwe gijzeling. „Ik wil dat het voor iedereen duidelijk is dat de onzekerheid waarin we nu zitten, niet te lang duurt”, zei Juncker, ook met het oog op het bloedbad op de beurzen vrijdag.

Maar premier Rutte wil de Britten niet te veel onder druk zetten. „We willen een ordelijk proces zonder ruzies en conflicten.” Nederland is roulerend EU-voorzitter en Rutte mocht daarom vrijdag aanschuiven bij spoedberaad tussen Juncker, Europees ‘president’ Tusk en voorzitter Schulz van het Europees Parlement. „Ik heb daar naar voren gebracht wat ik in het Nederlandse belang vind en dat is dat we er nu voor zorgen dat we met het Verenigd Koninkrijk op een verstandige manier tot afspraken komen die tot een nieuwe verhouding leiden.”

Populisme bestrijden met populisme werkt niet voor herstel van het vertrouwen

Temidden van dit procedurele gekrakeel, wacht een nog veel grotere uitdaging: het heruitvinden van de EU. Of eigenlijk: van de Europese politiek. Want als David Cameron iets duidelijk heeft gemaakt, is dat populisme bestrijden met populisme een slecht recept is om het historisch lage vertrouwen in de politiek te herstellen. Met zijn referendum en de wil van het Britse volk aan zijn zijde, dacht de Britse premier het deels door hemzelf aangewakkerde anti-Europese rumoer in zijn partij te kunnen smoren. Europa keihard afkraken, en er tegelijk voor pleiten – dat gaat niet. Cameron is nu niet alleen premier-af, zijn partij en zijn land zijn tot op het bot verdeeld en dreigen zelfs uit elkaar te vallen. „De valuta van politiek kapitaal is geloofwaardigheid”, zegt politicoloog en Europa-expert Mathieu Segers. „En de inflatie daarop is reusachtig, niet alleen bij Cameron.”

Rutte hield zich vrijdag, zoals wel vaker, op de vlakte over hoe het nu verder moet. Hij pleitte vooral voor het „zoveel mogelijk borgen” van de Nederlandse handelsbelangen met de Britten en van de geopolitieke situatie in en rondom de EU. „Versneld economisch integreren – daar ben ik tegen.” Hij laakte de „verheven en lege speeches” waarop de EU volgens hem patent heeft. „Het Europa dat steeds enorme grote projecten oppakt en dan uiteindelijk aan het eind van de rit een klein boertje laat maar ondertussen enorme discussies losmaakt over machtsoverdracht.” Volgens Rutte leidt dat juist alleen maar tot meer cynisme. Volgens Eickhout eindigt Rutte net als Cameron als hij zo doorgaat. „Dit is je voorland, Mark!”

De EU zoals die nu is, overtuigt niet langer, zoveel is duidelijk. „De ironie is dat de Britten uit de EU stappen, op het moment dat die Britser dan ooit is”, zegt Segers. „Zij hebben zich altijd sterk gemaakt voor een rondom de markt georganiseerd Europees project. Dat neoliberale, door Thatcher geïnspireerde Europa is er ook gekomen. En nu rennen ze weg – voor hun eigen evenbeeld.”

Het oorspronkelijke Europa, zoals dat na 1945 op de puinhopen van de oorlog ontstond, had volgens Segers een sterk sociale dimensie. „De jaren dertig vormden het referentiekader. Toen er grote ongelijkheid was en mensen en naties met de rug naar elkaar gingen staan.” Dat mocht niet meer gebeuren en dus werd het principe van ‘sociale cohesie’ stevig verankerd in Europese verdragen. Zo kwamen er fondsen om werkeloze mijnwerkers of staalarbeiders te compenseren voor de prijs die zij betaalden voor vooruitgang. Maar dat Europa is gestaag naar de achtergrond verdwenen. Het huidige creëert geen banen met sociaal beleid, maar met handelspolitiek, met – simpel gezegd – meer globalisering, en het ongemak daarover groeit. „Europa faalt in het bieden van bescherming”, zegt Eickhout. „Kijk naar de eurocrisis, de Griekse crisis of naar de vluchtelingencrisis. Europa levert niet en mensen zijn echt niet dom.”

„Laat dat ook een les zijn voor Mark Rutte”, zegt Europarlementariër Paul Tang (PvdA). „Europa ‘verkopen’ als een snoepwinkel, als een verdienmodel is kortzichtig. Alleen een Europa dat de mens centraal stelt, heeft kans van slagen.” Dat verlangen naar een ouderwetse verzorgingsstaat, naar het ‘taking back our country’, heeft volgens Segers een grote rol gespeeld in het referendum. Maar het wegpoetsen daarvan is volgens de politicoloog „echt een Britse binnenlandse keuze” geweest, die door opeenvolgende Britse regeringen als wondermiddel is aangeprezen in heel de EU. Diezelfde EU die nu diefstal van de Britse ziel wordt verweten. Segers: „Eigenlijk is het dubbel ironisch.”

    • Stéphane Alonso