Blair: treurige dag voor land en EU

Tony Blair

Ex-premier: herstel van stabiliteit is essentieel.

Niet te snel met Brexit-proces

Schots afscheid reëel.

Tony Blair vrijdagochtend Foto Tim Ireland/AP

Met een somber gezicht stapt oud-Labourpremier Tony Blair zijn kantoor aan het deftige Grosvenor Square binnen, enkele uren nadat zijn landgenoten bij referendum hebben besloten abrupt hun rug toe te keren aan ruim vier decennia Europese integratie.

„Dit is een treurige dag voor het land, een treurige dag voor Europa”, zegt de man die in zijn drie termijnen – van 1997 tot 2007– vermoedelijk de meest eurofiele premier is geweest die de Britten ooit hebben gehad.

De eerste taak voor de leidende politici van het land, zowel uit de regering als de oppositie, is volgens Blair nu „de zeer belangrijke destabiliserende effecten” van dit besluit enigszins in de hand te houden. En hij wijst naar een groot televisiescherm in de kamer waarop te zien is hoe de Londense aandelenbeurs en het Britse pond aan een steile val naar beneden zijn begonnen.

Demissionair premier Cameron heeft volgens hem volstrekt gelijk dat hij niet onmiddellijk de procedure (‘artikel 50’) wil inroepen om het lidmaatschap van de EU op te zeggen. Eerst moet de rust enigszins zijn hersteld. „We gaan een periode meemaken van unieke onvoorspelbaarheid.”

Blair – 63, grijzer geworden en nog altijd charmant in de omgang – onthoudt zich tegenover een groepje buitenlandse journalisten op deze historische dag van zelfspot en grapjes, zoals hij anders vaak doet. Er zijn ook Britten die Blair zelf medeverantwoordelijk stellen voor de uitkomst van dit referendum. Kreeg het vertrouwen in politici immers niet juist onder zijn bewind een grote knauw door de omstreden manier waarop hij zijn land de Irakoorlog in loodste?

Blair zelf lijkt nog niet helemaal bekomen van de voor hem onverwachte zege van de Brexiteers. „Een paar maanden geleden zei ik nog dat het niet duidelijk was of zulke bewegingen het hele land voor zich konden winnen, maar dat kunnen ze dus wel”, zegt hij. „Dit heeft ook diepe gevolgen voor politieke groeperingen in het midden. Ook de Labourpartij zal hierover diep moeten nadenken.”

Waarom hebben de kiezers voor deze weg gekozen?

„Omdat ze zich erg ongerust maakten, met name over immigratie. We weten allemaal wat dat losmaakt bij het publiek. Ze stemden wegens de immigratie en uit een algemene afkeer van de regering. Er zat een sterk element van protest bij. Maar ik geloof dat veel mensen zich onvoldoende de praktische gevolgen voor hun dagelijks leven van een vertrek uit de EU realiseren. Het is trouwens interessant dat bij de verkiezingscampagne van vorig jaar [waarbij Cameron werd herkozen] Europa geen enkele rol speelde.”

Hoe kan het dat het establishment, dat blijven in de EU bijna collectief steunde, kennelijk zo weinig voeling meer heeft met de meerderheid van de kiezers?

„Het is altijd mogelijk mensen tegen het establishment te laten stemmen. Ik durf niet te zeggen dat zo’n referendum onder mijn premierschap beter zou zijn afgelopen. Centrumpartijen moeten een manier vinden met dat gebrek aan vertrouwen in mainstreampolitici om te gaan. Het is precies hetzelfde wat je in de Verenigde Staten ziet met Donald Trump. Telkens wanneer we bij dit referendum waarschuwden voor de gevolgen van een vertrek, was het vaste antwoord van het Brexit-kamp dat we mensen alleen bang probeerden te maken. Maar we maakten heus geen deel uit van een soort samenzwering, zoals ze dachten. We geloofden echt dat het beter was voor het land om in de EU te blijven.”

Zal dit ook leiden tot het uiteenvallen van het Verenigd Koninkrijk?

„Er was een duidelijke keuze voor vertrek, maar 48 procent stemde ervoor om te blijven. Die zullen nu zeer bezorgd zijn. We hebben nu te maken met een erg verdeeld land. Dit referendum verandert bovendien het debat in Schotland volkomen. Ik zou graag willen dat dat onderdeel van ons land blijft, maar je moet erkennen dat door de uitkomst van het referendum een nieuwe situatie is ontstaan. Als Schotland in de EU wil blijven hebben de voorstanders van een nieuw referendum over Schotse onafhankelijkheid er nu een argument bij dat ze tot nu toe niet hadden.”

En Noord-Ierland?

„Als het ook maar even mogelijk is, moeten we het gebied waarin mensen vrij kunnen reizen bewaren. Dat moet op een creatieve manier wel lukken. Het is ook van het grootste belang het vredesproces gaande te houden.”

Wat moet Europa nu doen?

„Europa moet eerst goed nadenken en de zaak met elkaar bespreken. De komende dagen zal duidelijker worden wat dit alles betekent. Het heeft grote gevolgen, omdat het de internationale markten raakt maar ook omdat er verschillende van zulke opstandige bewegingen in andere landen bestaan.”

Veranderen uw eigen ideeën over Europa hierdoor?

„Ik heb altijd geloofd dat het concept van de Europese samenwerking het meest geschikt is voor de 21ste eeuw. Door de manier waarop het concept in Brussel is ingevuld, loopt dat model gevaar. Maar het Europese project speelt zich af in een wereld met de VS, China en India waar macht en niet alleen vrede bepalend is. In die zin wint het Europese project nog steeds aan kracht. Maar door de manier waarop de EU in de praktijk werkt, is er een kloof ontstaan tussen de politieke leiding en de burgers.”

    • Floris van Straaten