Wat betekent de Brexit voor Nederland en de EU?

Beeld Tomas Schats

De Britten hebben gestemd voor een vertrek uit de EU. Hier de belangrijkste vragen en antwoorden over de politieke en economische gevolgen van deze uitslag voor de Britse relatie met de EU, voor Nederland en de Verenigde Staten. Dit artikel wordt regelmatig aangevuld.

Brexit

  • 1. Kan een land uit de EU stappen en hoe gaat dat dan in de praktijk?

    Ja, volgens artikel 50 van het Verdrag van Lissabon kan een lidstaat zich terugtrekken uit de EU. Maar het is in de praktijk nog nooit gebeurd en geldt dus als onontgonnen terrein. Een land dat uit de EU wil, moet dat formeel melden bij de Europese Raad, het gremium van regeringsleiders, waarmee vervolgens ook moet worden onderhandeld over de voorwaarden. Een gekwalificeerde meerderheid van de regeringsleiders moet daarmee akkoord gaan, alsmede het Europees Parlement. De EU-verdragen zijn – na het officiële begin van het uittredingsproces - na twee jaar automatisch niet meer van toepassing op een land, tenzij er eerder een akkoord wordt bereikt over een nieuwe relatie, of er gezamenlijk wordt besloten langer te onderhandelen. De leider van het vertrekkende land is gedurende deze periode uitgesloten van Europese besluitvorming.

  • 2. Krijgt het Verenigd Koninkrijk dezelfde bilaterale verhouding tot de EU als Noorwegen of Zwitserland bij een Brexit?

    Dat kan, maar het hoeft niet. Het Verenigd Koninkrijk zou ook kunnen besluiten om onder de regels van Wereldhandelsorganisatie WTO te gaan handelen met de EU, net als de VS, al krijgt het dan wel te maken met handelstarieven en andere barrières. De tweede optie is dat het zich aansluit bij de Europese Vrijhandelsassociatie (EVA), het vehikel van Noorwegen, Zwitserland, IJsland en Liechtenstein, en dat het zich aansluit bij de Europese Economische Ruimte (EER), het akkoord dat toegang biedt tot de interne EU-markt, zonder tarieven. Alleen: de EER vrijwaart landen van deelname aan het gemeenschappelijke landbouw- en visserijbeleid, maar niet van het vrije verkeer van personen. Arbeidsmigratie uit de EU kunnen de Britten dan dus niet tegenhouden. Bovendien moeten de Britten dan, net als Noorwegen, alsnog de meeste EU-regels overnemen waarop de interne markt is gebouwd (in een rapport van de Noorse regering staat dat de Noren driekwart van de EU-wetgeving hebben overgenomen). De derde optie is die van Zwitserland: dat land is wel lid van de EVA, maar niet van de EER, en heeft in plaats daarvan een reeks losse akkoorden met de EU. In theorie kan het daardoor zijn eigen migratieregels bepalen. In de praktijk valt dat tegen. De voorstanders van Brexit wezen overigens liever niet naar bovenstaande voorbeelden omdat ze geen van allen ideaal zijn, ze willen een éigen deal.

  • 3. Kan het Verenigd Koninkrijk ook weer terug?

    Een vertrokken land kan te allen tijde ook opnieuw EU-lid worden. Volgens artikel 49 van het EU-verdrag kan immers „elke Europese staat… verzoeken lid te worden van de Unie”. Het moet dan wel de gebruikelijke procedure door, inclusief de onderhandelingen over de toelatingsvoorwaarden. Die kunnen in het Britse geval snel gaan, omdat het al aan alle voorwaarden voldoet, maar of het land al zijn huidige privileges terugkrijgt, hangt af van hoe wanhopig de EU op dat moment is. EU-leiders moeten unaniem instemmen met het toelaten van een land, en ook het Europarlement moet akkoord gaan.

  • 4. Wie heeft de term Brexit bedacht?

    De eerste keer dat Brexit of – toen nog - Brixit werd gebruikt, was in 2012. Volgens Macmillan Dictionaries werd het woord Brixit voor het eerst gebruikt door de onbekende nationalistische organisatie British Resistance in februari 2012. Maar wijdverspreid raakte het begrip toen The Economist een column publiceerde met als kop ‘A Brixit Looms’. Daar verwees NRC een week later naar. Brixit werd al snel Brexit – naar Grexit, dat al sinds begin 2012 in zwang was. Strikt gesproken is er natuurlijk sprake van een UKxit – het hele Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland kan de EU verlaten.

Gevolgen Europa

  • 5. Wat betekent de Brexit voor de wereldeconomie?

    Het Internationaal Monetair Fonds voorspelt ‘zware schade’, niet alleen voor de Britse economie, maar ook internationaal. Ook de Federal Reserve (Fed), de Amerikaanse centrale bank, voorziet “significante” economische gevolgen. Het is lastig om dat in cijfers uit te drukken. Twee zaken spelen hier door elkaar. Allereerst is er economische en financiële schade door de onzekerheid van handelsstromen, directe investeringen in het Verenigd Koninkrijk en de heftige reactie op de internationale financiële markten die de Brexit zou veroorzaken.

    Minstens zo belangrijk is de timing. De internationale economie maakt een wankele periode door, waarin het herstel van de financiële crisis nog broos is. De Europese eenheid wordt op de proef gesteld door de vluchtelingencrisis en door oplopende onenigheid over het monetaire beleid van de Europese Centrale Bank. De Griekse crisis kan bovendien ook weer oplaaien.

    De Brexit kan daardoor een negatief vertrouwenseffect hebben dat tot ver buiten de Britse landsgrenzen reikt – en nét dat laatste zetje geeft aan een internationale recessie of aan Europese desintegratie.

  • 6. Wat betekent Brexit voor de EU-begroting?

    Het Verenigd Koninkrijk betaalde tussen 2007 en 2014 iets meer dan 10 procent van de EU-begroting en stond daarmee op de vierde plaats. Een Brits vertrek zou er dus op het eerste gezicht wel inhakken. Aan de andere kant: Noorwegen is geen EU-lid, maar moet voor toegang tot de Europese markt wel ‘betalen’ en niet eens zoveel minder dan het kwijt zou zijn als volwaardig EU-lid. Voor de Britten zou de rekening zelfs hoger kunnen uitvallen, omdat het de korting (rebate) die het nu nog krijgt op de EU-begroting na de Brexit vrijwel zeker zou verliezen. Zo bezien is een Brits vertrek misschien zelfs wel gunstig voor de EU-begroting.

  • 7. Heeft dit ook gevolgen voor militair bondgenootschap NAVO?

    De Britten werken op militair gebied internationaal vooral samen in de NAVO. Binnen de EU is militaire samenwerking tussen de lidstaten nog beperkt. De Unie kent zogeheten battle groups waarin lidstaten volgens een roulatieschema troepen beschikbaar houden op te kunnen treden bij calamiteiten. In de praktijk zijn deze groepen nog nauwelijks in actie gekomen. Het Verenigd Koninkrijk en Nederland vormden in 2010 voor een periode van zes maanden zo’n groep. Deze samenwerking in EU-verband houdt bij de Brexit op te bestaan. Maar buiten de EU kunnen Nederland en het Verenigd Koninkrijk gewoon blijven samenwerken.

  • 8. Is de EU misschien niet beter af zonder het VK?

    Het Verenigd Koninkrijk heeft de reputatie van dwarsligger, die de verdere politieke en economische integratie van de EU, en dus de volwassenwording van het Europese project, in de weg zit. In de praktijk valt dat mee. Een in april uitgekomen studie van onderzoeksbureau Votewatch wijst uit dat Britse ministers in de afgelopen twaalf jaar 97 procent van de wetgeving die in Brussel voorbijkwam steunden. Bovendien geldt het Verenigd Koninkrijk, als voorvechter van de vrije markt, als belangrijk tegenwicht voor Duitsland en Frankrijk. Je kunt je ook afvragen of de EU beter af zou zijn zonder het grote gewicht dat de Britten internationaal in de schaal leggen op diplomatiek en militair gebied.

  • 9. Wat betekent de Brexit voor de voertaal binnen de EU?

    Waarschijnlijk niet veel, omdat Engels onmiskenbaar de belangrijkste voertaal is in EU-instellingen en de externe communicatie van de EU aan impact zou verliezen als dat op stel en sprong zou veranderen. Zelfs Europarlementariërs van de Europese Volkspartij, waarin geen Britten zitten, spreken in de plenaire zaal meer Engels dan Duits, meldde The Guardian in 2014. Eurocommissarissen spreken vrijwel altijd Engels, al heeft de Europese Commissie Engels, Duits en Frans als officiële werktalen. Het Frans zit, onder meer door de oostwaartse uitbreiding van de Unie, al jaren in de verdrukking, maar Parijs zal bij de Brexit ongetwijfeld proberen daar verandering in te brengen.

  • 10. Wat betekent de Brexit voor de Britten die in de EU wonen en werken?

    Veel hangt af van de afspraken die na de Brexit worden gemaakt, maar veel in de EU werkende Britten zijn zenuwachtig. Nieuwssite Politico meldde dat een vakbond van EU-ambtenaren in februari al een speciale informatiebijeenkomst heeft gehouden voor bezorgde Britse collega’s. Vast staat dat de 73 Britse Europarlementariërs hun plek verliezen en dat ook de Britse eurocommissaris, op dit moment Jonathan Hill (Kapitaalmarkten), ander werk moet gaan zoeken. Binnen de Commissie werken zo’n duizend Britten. De verwachting is dat de topambtenaren onder hun posities kwijt raken, of op z’n minst hun carrièreperspectief, omdat de druk vanuit EU-landen om zelf invulling aan die topbanen te geven groot zal zijn. Voor het lagere kader is de situatie minder eenduidig, al zijn ambtenaren doorgaans goed beschermd en zal de behoefte aan Britse native speakers altijd groot blijven. Ook de EEAS, de diplomatieke dienst van de EU, wacht een aderlating. Daar werken zo’n 130 Britten, vaak op topposities. Er is een uitweg, zeker voor Britten die al tientallen jaren in Brussel wonen en werken: Belg worden.

  • 11. Wat betekent de Brexit voor Europeanen die in het Verenigd Koninkrijk wonen en werken?

    Het Brexit-kamp verzekert Europeanen in het Verenigd Koninkrijk dat ze niet worden uitgezet. Maar wat er met hen gebeurt, hangt af van de onderhandelingen na het vertrek, en vooral van hoe open de Britten vervolgens willen staan voor immigranten. De eurosceptische UK Independence Party (UKIP), en sinds kort ook Brexit-campagnevoorman Boris Johnson, willen bijvoorbeeld visa met een puntensysteem introduceren, waarbij een immigrant mag komen als zijn beroep gewild is. Europese verpleegsters zullen dan concurreren met Pakistaanse verpleegsters, om maar een beroepsgroep te noemen.

  • 12. Zijn er meer landen die hierna uit de EU willen stappen?

    Als het Verenigd Koninkrijk het buiten de EU beter blijkt te doen dan binnen, is die kans aanwezig. Maar vooralsnog hebben andere EU-leiders nog niet gezegd dat ze dit overwegen. Voor oppositiepartijen ligt dit anders. Marine Le Pen, leider van het Franse radicaal-rechtse Front National, riep in april elk EU-land op het Britse voorbeeld te volgen en een referendum te houden over het lidmaatschap. „Dit is een sleutelmoment in de Europese geschiedenis.” In Nederland wil de PVV een ‘Nexit’.

  • 13. Moeten er veel Europese symbolen, sterren in de vlag etc. aangepast worden?

    Nee, er hoeft geen ster uit de Europese vlag te worden geknipt als de Britten de EU verlaten. Anders dan soms wordt gedacht staan de sterren niet symbool voor de verschillende landen - het zijn er ook maar twaalf - maar voor het ideaal van eenheid, solidariteit en harmonie tussen Europese volkeren.

Gevolgen Verenigd Koninkrijk

  • 14. Kan het Verenigd Koninkrijk uit elkaar vallen na de Brexit?

    Ja. De Schotten en de Noord-Ieren doen in euroscepsis nauwelijks onder voor de Engelsen, maar trekken de conclusie dat je beter lid kunt blijven om de EU te hervormen. Schotland en Noord-Ierland hebben voor Blijven gekozen, en Engeland en Wales voor Brexit. Maar door hun numerieke overwicht kunnen zij het héle Verenigd Koninkrijk vervolgens uit de EU halen. In Schotland gingen er voor het referendum al geluiden op dat er in dat geval een tweede onafhankelijkheidsreferendum moet komen.

  • 15. Wat betekent Brexit voor de Britse economie?

    Het eerlijke antwoord is: niemand weet dit, omdat niemand weet welke handelsovereenkomst de Britten na de Brexit zullen sluiten met de EU. Minister van Financiën George Osborne waarschuwde half april dat huishoudens er tot 2030 gemiddeld 4.300 pond op achteruit zouden gaan, omdat het bruto binnenlands product met 6 procent zou krimpen. Maar het is niet meer dan een voorspelling, gebaseerd op verschillende scenario’s.

    De meeste Britse economen zijn het wel met Osborne eens. 279 economen ondertekenden een brief in The Times waarin staat dat Brexit “significante lange termijnkosten” met zich meebrengt.

    Er zijn ook tegengeluiden. Oud-IMF-econoom Ashoka Mody schrijft in een opinieartikel in The Independent dat er geen enkel bewijs is dat een Brexit de Britse economie schaadt. De meeste Britse economen waren ooit voor het inruilen van het pond voor de euro, schampert Mody. En kijk nu eens hoe de euro in crisis verkeert.
    Wel is zeker dat het pond sterling gelijk flink gedaald is na de uitslag. Beleggers vrezen onrust op de financiële markten door de Brexit en, net als de meeste economen, ook negatieve effecten op het Britse bbp.

  • 16. Wat zijn de risico’s voor de City?

    De City is niet alleen het zakendistrict van het Verenigd Koninkrijk, maar ook het grootste financiële centrum van de EU. De banken, hedgefondsen en andere financiële instellingen trekken weer allerlei aanpalende diensten, advocaten bijvoorbeeld. Veel (Amerikaanse) bedrijven zitten in Londen omdat het de brug is naar Europa. Daar zal niet onmiddellijk een verandering in komen, maar bekend is dat sommige bedrijven een plan-B hebben gemaakt voor als er een Brexit komt. De Brexit kan het bijvoorbeeld moeilijker maken voor financiële instellingen in heel Europa onder één licentie (of ‘financieel paspoort’) zaken te doen.

  • 17. En wat gebeurt er met David Cameron?

    David Cameron zei voor het referendum ongeacht het resultaat premier te zullen blijven. Dat moest (Labour)-kiezers ervan weerhouden het referendum te zien als een verkiezing, waarbij ze Cameron weg kunnen stemmen. Maar in een persconferentie vrijdag verklaarde Cameron in oktober te zullen aftreden.

    De uitslag van het referendum betekent sowieso een strijd om het leiderschap bij de Conservatieven. Minister van Financiën George Osborne is uitgespeeld; hij steunde Cameron en voerde campagne tegen de Brexit. Boris Johnson, de voorman van het Brexit-kamp, en Michael Gove, tevens Brexit-aanhanger, maken kans op het partijleiderschap en op het premierschap.

Gevolgen Nederland

  • 18. Wat zijn de gevolgen voor de handelsbetrekkingen tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk?

    Door teruglopende handel kan het verlies voor Nederland door een Brexit oplopen tot 1,2 procent van het bruto binnenlands product in 2030 (10 miljard euro), zo berekende het Centraal Planbureau (CPB). In een scenario waarin minder handel ook tot minder innovatie leidt, loopt dit bedrag mogelijk zelfs op tot 16,5 miljard, zo becijferde het CPB. De voedselverwerkende industrie zou het hardst geraakt worden.

    Het Verenigd Koninkrijk is een belangrijke handelspartner voor Nederland. Als je kijkt naar CBS-cijfers over de waarde van invoer en uitvoer, is het Verenigd Koninkrijk de derde handelspartner van Nederland, na Duitsland en België.

    Maar de Britten zijn eigenlijk nóg belangrijker. Kijk je naar wat Nederland verdient met de export (de toegevoegde waarde), dan is het Verenigd Koninkrijk zelfs de tweede handelspartner van Nederland. Dit komt omdat Nederland veel producten van eigen makelij uitvoert naar het Verenigd Koninkrijk. Daarop maakt Nederland meer winst dan op zogeheten ‘wederuitvoer’ (het invoeren en, na een kleine bewerking, weer uitvoeren van goederen), waaruit een groot deel van de export naar België bestaat.

    Van de totale productie van goederen en diensten in Nederland hangt 3,7 procent samen met de vraag vanuit het Verenigd Koninkrijk. Dit zorgt voor 300.000 banen, ofwel 3,3 procent van de Nederlandse werkgelegenheid, zo berekende ING. Binnen de EU zijn alleen Ierland en Malta afhankelijker van het Verenigd Koninkrijk.
    Als de Britten uit de Europese Unie stappen, valt niet meteen alle handel weg. Veel hangt af van de deal die erna gesloten wordt. Met een Noors model (deelname aan de interne markt van de EU in ruil voor het overnemen van EU-regels), kan de handel grotendeels doorgaan. Er komen dan geen invoer- en uitvoerheffingen. Maar of alle EU-landen hiermee akkoord zouden gaan, is zeer onzeker.

    Andere modellen, zoals het Zwitserse (een reeks bilaterale verdragen) of het Turkse (douane-unie) maken de handel minder vrij, vooral op het gebied van diensten. Bovendien gaan dan waarschijnlijk de technische regels voor producten (bijvoorbeeld veiligheidseisen) uit elkaar lopen. Bedrijven moeten dan aan verschillende regels voldoen in de EU en in het Verenigd Koninkrijk, wat voor nieuwe barrières zorgt. Brexit zal „langs deze weg de handel met het Verenigd Koninkrijk lange tijd blijven hinderen”, aldus Raoul Leering, analist bij ING.

    De Brexit kan de handel ook indirect raken. Als door deze schok de economische groei in het Verenigd Koninkrijk terugvalt – wat veel analisten verwachten – zal dat de Britse vraag naar Nederlandse producten geen goed doen.

  • 19. Wat betekent het voor de internationale politieke positie van Nederland?

    Nederland heeft het Britse lidmaatschap van de EU altijd beschouwd als een verzekering tegen de dominantie van grote lidstaten zoals Duitsland en Frankrijk. Daarom was Nederland afgezien van de handelsvoordelen in de jaren zeventig een van de grootste pleitbezorgers van een Brits EU-lidmaatschap. Met zijn ideeën over vrijhandel staat Nederland mentaal dicht bij het Verenigd Koninkrijk. In dat opzicht zou Nederland een bondgenoot verliezen. De grote kwesties in de buitenlandse politiek, zoals de crisis in Syrië, zijn nog altijd een zaak voor de individuele lidstaten. Nederland kan de Britten natuurlijk ook na de Brexit als bondgenoot blijven opzoeken.

  • 20. Worden Amsterdam, Frankfurt of Parijs belangrijkere financiële hoofdsteden na de Brexit?

    Dat is zeer de vraag. Ten eerste is het onzeker of er, na de Brexit, een uittocht zal plaatsvinden uit de Londense City, het huidige financiële centrum van Europa. Veel aandacht kreeg het dreigement van de topman van HSBC, de grootste Britse bank, dat het bedrijf 1.000 banen voor zakenbankiers zou verplaatsen naar het Europese vasteland bij een Brexit. Maar of HSBC dit ook zal doen, is onzeker.

    Nu nog gebruiken financiële instellingen Londen als springplank voor de rest van de EU. In de City gelden EU-regels, wat betekent dat ook transacties in euro’s (bijvoorbeeld van derivaten, afgeleide beleggingsproducten) kunnen worden afgewikkeld. Ook de valutahandel tussen euro’s en dollars vindt grotendeels in de City plaats. Bij de Brexit staat dit op losse schroeven, maar veel hangt af van de afspraken tussen Londen en Brussel erna.

    En als de bankiers vertrekken, waar gaan ze dan heen? Amsterdam wordt af en toe genoemd als mogelijke vestigingslocatie. Het is dichtbij, er wordt redelijk Engels gesproken en er zitten aardig wat internationale bedrijven. Maar Amsterdam ontbeert de schaal van Londen en daarmee het ‘ecosysteem’ van gespecialiseerde financiële instellingen, dienstverleners en advocaten in Londen. Frankfurt en Parijs, de twee grootste financiële centra na Londen, liggen wat betreft schaal wat meer voor de hand. HSBC noemde Parijs als nieuwe werkplek van zijn zakenbankiers, Deutsche Bank zei onlangs dat het obligaties in Frankfurt zal verhandelen als de Britten uit de Unie gaan. Franse politici rollen alvast de rode loper uit en in Frankfurt hopen projectontwikkelaars te gaan profiteren van de Brexit. Maar ook Dublin is in de ‘race’, zei de baas van Ryanair, Michael O’Leary laatst. Ierland ligt in de eurozone en er zijn veel internationale bedrijven gevestigd. Die voordelen heeft Amsterdam ook. Maar de Ieren zijn écht Engelstalig.

  • 21. Komt er ooit een Nexit? Wat vinden de partijen?

    In Nederland vindt alleen de PVV en de groep Bontes/Van Klaveren dat Nederland de Europese Unie moet verlaten. Die twee fracties vormen bij lange na geen parlementaire meerderheid.

    Ook de eurokritische SP vindt niet dat Nederland de Unie zou moeten verlaten. Tweede Kamerlid Harry van Bommel ziet de uitslag in het VK wel als aanleiding voor een „ingrijpende hervorming” van de EU, waaronder het afschaffen van de Europese Commissie.

    Een referendum over een Nexit zou een project van de lange adem zijn. Onder de huidige wetgeving kan er pas een referendum worden georganiseerd bij een Europese verdragswijziging. Die zou er op z’n vroegst over twee jaar zijn.

    Onder partijen die voorstander zijn van referenda is er geen steun voor een Nexit-referendum op korte termijn. „Het kan niet en ik wil het niet”, aldus D66-leider Alexander Pechtold. De SP wil dat een verdragswijziging hoe dan ook wordt voorgelegd aan de bevolking.