In de luwte werkt het nog niet

Beschutte werkplekken Gemeenten moesten dit jaar met 2.500 werkplekken komen voor mensen die het niet redden bij een ‘gewone’ werkgever. Dat aantal halen ze bij lange na niet. Gaat het echt zo slecht?

Onno Goemaat (links) enPieter de Jong doen ‘beschut werk’ in de dieren- en plantentuin Almere Jungle. Foto’s Olivier Middendorp

Pieter de Jong (34) uit Almere heeft ADHD, hij is vanaf zijn dertiende niet meer naar school geweest. Stevige man, oorbelletje, achterovergekamd blond haar. In de dieren- en plantentuin Almere Jungle heeft hij een ‘beschutte werkplek’ van de gemeente. Hij maakt nu de rotsmuren naast de vijver waarin binnenkort de allergrootste waterlelie ronddrijft, de Victoria Amazonica.

Als Pieter de Jong soms boos wordt en gaat schreeuwen en dreigen, praten zijn collega’s en begeleiders rustig met hem. Dat heeft hij bij andere werkgevers nooit meegemaakt. Er is in Almere Jungle ook niemand die tegen hem zegt dat hij iets móét. „Want dan zeg ik: zoek het maar uit met je opdracht.” En dan raak je je baan weer kwijt. Voordat De Jong bij Almere Jungle kwam, zat hij drie jaar in de bijstand. Hij leefde ’s nachts, sliep overdag. „Ik verveelde me en ging rottigheid uithalen.”

Beschutte werkplekken zijn bedoeld voor de mensen die tot 2015 nog een baan konden krijgen in de sociale werkplaatsen en die het niet redden bij een ‘gewone’ werkgever – zoals nu de bedoeling is. De gemeenten moeten die plekken regelen, maar dat lukt nog bijna niet.

Er zouden er dit jaar al zo’n 2.500 moeten zijn om het bedoelde aantal van 30.000 te kunnen halen. Maar in de 390 gemeenten in Nederland zijn nog maar 162 aanvragen voor zo’n plek goedgekeurd door het UWV, liet de Sociaal-Economische Raad (SER) vorige week weten.

De Inspectie van het ministerie van Sociale Zaken komt naar verwachting deze vrijdag, of begin volgende week, met de uitkomsten van een onderzoek naar de beschutte werkplekken: gaat het echt zo slecht? Als dat zo is, wil staatssecretaris Jetta Klijnsma de gemeenten door een wetswijziging dwingen om met beschut werk te komen.

Strikte criteria

De gemeenten krijgen van de rijksoverheid geld voor het beschut werk. Maar wie zo’n plek krijgt, houdt die tot aan zijn pensioen en daar zit je als gemeente dus aan vast: 20.000 euro per jaar per persoon. Voor die mensen is het een „gouden kooi”, zegt de Amsterdamse wethouder Arjan Vliegenthart, voorzitter van de commissie Werk en inkomen van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). En als gemeentebestuur denk je dan ook aan alle ándere mensen met problemen die je aan het werk moet helpen. „De gemeenten twijfelen.”

En ze klagen: als ze wél kandidaten hebben, komen die lang niet altijd door de screening van uitkeringsinstantie UWV – volgens strikte, wettelijk vastgelegde criteria. Van de dertien aanstaande beschutte werkers die Amsterdam in 2015 had, kwamen er maar drie door de keuring. „Die drie plekken hebben we nu”, zegt Vliegenthart, „en voor twee mensen hebben we zelf iets geregeld.”

Het college van B en W in Almere heeft niet geaarzeld. „We zijn het maar gewoon gaan doen”, zegt wethouder Froukje de Jonge (CDA). „En het is prachtig om te zien wat het met deze mensen doet als ze aan het werk gaan.”

Het is een hele strijd geweest en dat is het nog steeds, maar ik wil niet uitvallen

Onno Goemaatmedewerker Almere Jungle

Er zullen weinig gemeenten zijn waar het zo goed loopt met de speciale werkplekken: er zijn nu negentien mensen beschut aan het werk in Almere en aan het eind van het jaar zijn het er dertig. Volgens het ministerie van Sociale Zaken moeten de gemeenten goed kunnen uitkomen met het geld dat ze ervoor krijgen, maar volgens Froukje de Jonge lukt dat niet – vooral door de oplopende kosten voor de begeleiding. „We betalen nu tien plekken uit eigen middelen.”

En als het kabinet de gemeenten straks verplicht om beschut werk aan te bieden, zonder extra geld? „Dan moeten we helaas op de rem gaan staan”, zegt De Jonge. „Dan gaan we alleen doen wat per se moet.”

Bij Almere Jungle, van zorginstelling Nieuwland Zorg(t), werken vijf mensen via de gemeente Almere op een jaarcontract – en één op proef. In het café van de dieren- en plantentuin kijkt locatiedirecteur Robert Loose verrast op als hij op vrijdagochtend, midden in een gesprek voor dit verhaal, Onno Goemaat (37) ziet langslopen. „Hé, Onno is beter. Net voor het weekend. Dat betekent dat hij echt wil werken, anders neem je die laatste dag van de week er nog bij.”

Veel schulden

Onno Goemaat is opgeleid als verpleegkundige, maar hij raakte verslaafd, kwam in de bijstand en deed soms klussen in de bouw. De laatste jaren stond hij op de wachtlijst voor een sociale werkplaats, maar daar was geen baan meer voor hem.

„Toen ze me deze plek voorstelden, werd ik meteen vrolijk”, zegt Goemaat, nadat hij die ochtend een waterpomp uit elkaar heeft gehaald voor onderhoud. „Ik ga elke dag fluitend naar mijn werk.”

Zijn vriendin heeft schulden, Goemaat ook, maar niet zo veel als zij. Deze week hadden ze geen geld voor de tandarts en hij had kiespijn. Van de ibuprofen werd hij misselijk en hij kreeg diarree. „Maar vandaag ging het beter en ik voel me niet goed bij thuiszitten.”

Goemaat is nu bijna twee jaar clean. Vorig najaar, zegt hij, was een terugval dichtbij: hij vond zijn vader nadat die zelfmoord had gepleegd. „Ik heb veel gehad aan de gesprekken met mijn begeleider hier. Het is een hele strijd geweest en dat is het nog, maar ik wil niet uitvallen.”

In Almere zijn er nu 23 instellingen en organisaties waar beschutte werkers terechtkunnen – altijd op plekken waar ook dagbesteding is voor gehandicapten. De werkgevers betalen een klein deel van het minimumloon voor hun beschutte werknemers, de rest betaalt de gemeente.

Het is prachtig om te zien wat het met deze mensen doet als ze aan het werk gaan

Froukje de Jongewethouder Almere

Bij ziekte betaalt de gemeente het hele loon – dat heet ‘no risk’ voor de werkgevers. Onder die voorwaarden hebben de beschutte werkers nu een contract. Maar na twee contracten zouden ze volgens de wet in vaste dienst moeten komen. „Daar zou ik heel huiverig voor zijn”, zegt Loose van Almere Jungle. „Want wie zegt mij dat de regels blijven zoals ze nu zijn? Misschien wil een volgend kabinet bezuinigen door die no risk af te schaffen?”

En ziekteverzuim, zegt Loose, is bij sommige beschutte werkers „echt een probleem”. „Net als op tijd komen.”

Op een bankje bij de vissen zegt Pieter de Jonge dat hij van de directeur een opmerking krijgt als hij te veel chips en brownies eet. En nee, dat vindt hij niet erg. „Ik had vroeger altijd de frituurpan op het aanrecht staan. Maar die heb ik weggedaan. Ik eet nu maaltijdsalades. Al was dat wel wennen, dat konijnenvoer.”

En het werkt: De Jonge is nu minder vaak ziek dan vijf maanden geleden, toen hij bij Almere Jungle begon. Er zijn nog wel af en toe nachten dat hij bijna niet slaapt. „De dierentuincommissie kwam vorige week langs om ons te beoordelen en daar moest nog wat werk voor worden gedaan. Daar lig ik dan echt over te piekeren. Maar als ik dan moe ben, zeggen de mensen hier: doe het maar even rustig aan.”

De Almeerse wethouder De Jonge zegt dat ze het niet wil laten gebeuren: dat mensen als Pieter de Jong of Onno Goemaat na twee jaarcontracten weg moeten uit Almere Jungle. „Zie je dat al voor je? Dat kan toch niet.” Een oplossing heeft ze nog niet.

    • Petra de Koning