Europa belandt in onbekende wateren

Eerste reacties in Brussel In de wandelgangen van het Europees Parlement klinken op deze historische dag ongeloof, verbittering en blijdschap.

Foto Reuters

‘Het is uit.” Guy Verhofstadt maakt weinig woorden vuil aan het besluit van de Britse kiezer om uit de Europese Unie (EU) te stappen. „Je moet dat respecteren.”

Maar de voorzitter van de Europese liberalen maakt geen verslagen indruk. Zoals de Belg met stevige passen door het Europees Parlement banjert, gevolgd door een batterij tv-camera’s, oogt hij eerder als overwinnaar. „Ik zie dit als een kans”, zegt hij fel. „Een kans om de EU transparanter, democratischer en vooral efficiënter te maken. Om haar te herstichten. Want zoals het nu gaat, werkt het niet. Dat is wel duidelijk.”

Eerder op de ochtend. Brussel ontwaakt en maakt zich op voor wat een spectaculaire dag belooft te worden, een dag die de EU naar onbekende wateren voert. In de wandelgangen van het Europees Parlement klinken ongeloof, verbittering, maar ook blijdschap. „Dit is een historische, gitzwarte dag”, zegt Europarlementariër Peter van Dalen (ChristenUnie). „Dit zijn feestdagen”, zegt Marcel de Graaff (PVV).

„Heb je het al gehoord, de Aziatische beurzen gaan dicht”. „Cameron is afgetreden!” Met mobieltjes in de aanslag delen Europarlementariërs de laatste nieuwtjes.

„Gewoon naar mijn werkkamer gaan en het dossier wat op mijn bureau ligt oppakken, nee, dat zit er vandaag niet in”, zegt een geëmotioneerde Bas Eickhout (GroenLinks). „Wat we zien is dat het Verenigd Koninkrijk tot op het bot verdeeld is, en het zorgelijke is: je ziet dat in steeds meer landen in Europa gebeuren.”

Kalm blijven, is de boodschap

Voor Van Dalen is de uitslag een dubbele klap, niet alleen vanwege de gevolgen voor de EU, maar ook voor die van zijn fractie, het door de Britse Tories gedomineerde ECR (Europese Conservatieven en Hervormers). Nu nog de op twee na grootste politieke familie van het parlement. „Daar blijft dus niets meer van over”, zegt Van Dalen. De teleurstelling is des te groter, omdat het donderdag nog leek alsof ‘Blijven’ nipt zou gaan winnen. Zelfs ECR-leider Syed Kamall, een Brexit-aanhanger, geloofde dat. Van Dalen: „Hij zei: ‘Peter, Remain gaat winnen’. Zelfs híj zei dat!”

Manfred Weber komt voorbij, leider van de Europese christen-democraten, de machtigste fractie in het Europarlement. Gezicht strak in de plooi, schouders recht, gespeelde verbazing. „Het pond is op de knieën”, zegt hij koeltjes, verwijzend naar de duikeling die de Britse munt op dat moment maakt. „De euro is stabiel. Dus het lijkt mij dat vooral de Britten een probleem hebben, niet de EU.”

Geen paniek, kalm blijven - die boodschap zal die ochtend vaker worden herhaald. „Dit is zonder meer een historische dag, maar het is niet het moment voor hysterie”, zegt Europees ‘president’ Donald Tusk, die de EU-leiders vertegenwoordigt. „Het is waar dat de afgelopen jaren tot de moeilijkste in de recente Europese geschiedenis behoren, maar zoals mijn vader altijd zei: als het je niet om zeep helpt, maakt het je sterker.”

‘Elites zijn nu populistisch’

Hoe nu verder? De Graaff (PVV) weet het wel. Jean-Claude Juncker, de baas van de Europese Commissie, moet aftreden. „De EU moet opschieten met het teruggeven van soevereiniteit aan de lidstaten, en hij is niet de man om dat proces te leiden”, zegt hij. Brussel heeft deze crisis over zichzelf afgeroepen, stelt De Graaff, door te hameren op de droom van steeds verdere Europese integratie. „Als je je zo snoeihard opstelt en alleen maar verder de afgrond in gaat, moet je niet verbaasd opkijken.”

Hans van Baalen (VVD) is vandaag niet in Brussel. Hij heeft een werkbezoek, in Noorwegen, en wilde dat niet afzeggen. „Wat je vooral niet moet doen, is met z’n allen in een kamer gaan somberen in zo’n situatie”, zegt hij over de telefoon. Van Baalen betreurt de uitslag, „maar dit is niet het einde van de wereld of van de EU of van het Verenigd Koninkrijk”.

Rebecca Harms, de leider van de Europese groenen, is minder kalm. „Dit is deprimerend. Hoe is het mogelijk dat het beste politieke project dat we in de afgelopen eeuw hebben gehad niet meer overtuigt?”

Ze geeft zelf het antwoord. „Europa wordt voor lief genomen, door politici én burgers. De elites hebben zich aangesloten bij de populistische anti-EU-stemming. Intellectuele luiheid!”

Doorpakken

Niemand illustreert dat laatste beter dan David Cameron, de Britse premier die in Brussel wordt gezien als een brokkenmaker. „Cameron”, zegt christen-democraat Weber, „heeft zijn carrière gebouwd op het bashen van Europa en dan gaat hij de EU drie maanden voor het referendum opeens verdedigen? Dat is niet geloofwaardig.”

Verhofstadt is Cameron alweer vergeten. Wat de EU nu moet doen, is doorpakken. „Nu is het gewoon een confederatie van lidstaten, en geldt de unanimiteitsregel. Iedereen heeft een veto. Onwerkbaar.” Dit is bepaald geen nieuws, zegt hij er meteen bij. Elk referendum tot nu toe, of het nou om de Europese grondwet ging (2005) of Oekraïne (2016), heeft de tekortkomingen van de EU telkens blootgelegd. „We hebben er nooit écht wat mee gedaan. En dan krijg je dit.”

    • Stéphane Alonso
    • Tijn Sadée