Een nieuw Duits moment is aangebroken

Duitsland Bondskanselier Merkel voelt en neemt haar verantwoordelijkheid: Duitsland moet de EU bijeen houden.

Foto AFP

In de Britse campagne mogen anti-Duitse sentimenten een aanzienlijke rol hebben gespeeld, ongewild hebben de Britse kiezers er nu toe bijgedragen dat er een nieuw ‘Duits moment’ in de geschiedenis is aangebroken. En Duitsland kan niet anders dan dat moment te grijpen, ook al zou het liever anders willen.

Hoe hard de klap voor Duitsland ook is aangekomen, na het Britse besluit de EU te verlaten trok bondskanselier Merkel vrijdag meteen de verantwoordelijkheid voor het bijeenhouden van de EU naar zich toe. „Duitsland heeft een bijzonder belang, en een bijzondere verantwoordelijkheid, om te zorgen dat de Europese eenwording slaagt”, zei ze in een korte verklaring.

Merkel noemde de uitslag van het Britse referendum „een cesuur voor Europa, een cesuur in het proces van Europese eenwording”. Daarmee erkende ze dat de Europese Unie na het vertrek van de Britten niet op de oude voet kan doorgaan.

Steeds meer twijfels

Ook erkende Merkel dat „steeds meer mensen twijfels hebben over de richting van de Europese Unie – en niet alleen in het Verenigd Koninkrijk”. Maar ze waarschuwde voor „snelle en simpele conclusies”, en riep op tot „rust en bezonnenheid bij het analyseren van de situatie” die nu is ontstaan. Want de EU blijft, benadrukte ze, „onze garantie voor vrede, welvaart en stabiliteit”. Dat de Britten niet hebben gezien, of niet hebben willen zien, hoe belangrijk de Unie nog steeds is voor de vrede in Europa, noemde de Süddeutsche Zeitung vrijdag „geschichtsfremd” – blind voor de geschiedenis.

De leidersrol die het land nu op zich neemt, is een bijzonder lastige – juist voor Duitsland. Er kan nog zo hard worden gevraagd om Duits leiderschap, maar als Duitsland zijn macht ook werkelijk ontplooit en zich dominant toont, kunnen in de rest van Europa gemakkelijk oude angsten uit het verleden gaan opspelen. Dit betekent dat Merkel heel zorgvuldig moet manoeuvreren en niet, zoals in de vluchtelingencrisis, de indruk mag wekken solistisch te handelen.

Maandag zal Merkel daarom in Berlijn overleg voeren met een select gezelschap van voorzitter Tusk van de Europese raad van staatshoofden en regeringsleiders, de Franse president Hollande en de Italiaanse premier Renzi. Zaterdagochtend al ontvangt minister van Buitenlandse Zaken Steinmeier in Berlijn zijn collega’s van de oorspronkelijke lidstaten (behalve Duitsland, Frankrijk en Italië ook de Benelux-landen).

Bijzondere verantwoordelijkheid

De „bijzondere verantwoordelijkheid” van Duitsland waarover Merkel sprak slaat op de twintigste eeuw, toen Duitsland het continent met twee wereldoorlogen in chaos, verwoesting en ellende heeft gestort. Het „bijzondere belang” van Duitsland is dat het zich na de Tweede Wereldoorlog weer heeft kunnen oprichten, in grote mate dankzij de verzoening met de buurlanden – in het bijzonder Frankrijk – in de EU. Het bestaan van de Duitse Bondsrepubliek is daarom heel nauw verweven met de EU. Een ontrafeling van de Unie, als meer lidstaten zich losmaken, zou dit fundament onder de bondsrepubliek wegslaan.

Ook in de binnenlandse Duitse politiek stelt de uitslag van het Britse referendum Merkel voor grote problemen. Al jaren volgt Berlijn met grote en angstige belangstelling hoe de politieke stemming in buurland Nederland steeds nationalistischer en anti-Europeser wordt. De grote angst in Berlijn is dat Duitsland met een jaar of vijf vertraging dezelfde kant op gaat.

„Duitsland heeft een bijzonder belang, en een bijzondere verantwoordelijkheid, om te zorgen dat de Europese eenwording slaagt”

Lang hebben Merkel, haar regering en ook de Duitse media de steun onderschat die er onder de bevolking leeft voor de opvattingen van de rechts-nationalistische anti-islampartij AfD, die ook zéér eurokritisch is. Merkels aanpak van de vluchtelingencrisis heeft de populariteit van de partij nog enorm vergroot. De eurocrisis, de Griekse schuldencrisis, de vluchtelingen: ook in Duitsland wordt de EU verweten de problemen niet aan te kunnen. En Merkel wordt met de Unie vereenzelvigd.

Volgend jaar zijn er net als in Frankrijk en Nederland ook in Duitsland belangrijke verkiezingen. In het najaar van 2017 moet een nieuwe Bondsdag worden gekozen. Als de Duitse regering haar politiek niet aanpast, schrijft het Handelsblatt, dreigt dat een verkapt referendum over de Europese Unie te worden.

    • Juurd Eijsvoogel