De Britse politiek staat op z’n kop

Verenigd Koninkrijk Een premier die aftreedt en een VK dat uiteen dreigt te vallen, omdat Schotland bij EU wil blijven: de Britse politiek schudt op z’n grondvesten.

Foto AFP

David Cameron gokte. En hij verloor. Luttele uren nadat de officiële uitslag van zijn EU-referendum vrijdagochtend bekend was, stond hij met een bleek gezicht achter het katheder bij Downing Street 10. En maakte zijn aftreden bekend.

„Ik zal alles doen wat ik kan om het schip op koers te houden in de komende maanden, maar ik denk niet dat het de juiste keuze is om kapitein van dat schip te zijn”, zei Cameron. In oktober moet zijn Conservatieve partij een nieuwe leider hebben gekozen.

Twee kanshebbers premierschap

Boris Johnson, Camerons politieke rivaal bij uitstek, gokte wél goed, leidde de Brexit-campagne, en maakt nu kans op het premierschap, evenals overigens Michael Gove, minister van Justitie, de tweede man van het Brexit-kamp. Daarmee slaat het referendum niet alleen diepe wonden in de Europese Unie, maar zet het ook de Britse politiek op zijn kop.

Johnson had bij het ter perse gaan van deze krant nog geen reactie gegeven op de uitslag, maar werd uitgejoeld toen hij vrijdagochtend zijn huis verliet. De giftige sfeer van de campagne blijft hangen.

Boris Johnson uitgejoeld toen hij vrijdagochtend zijn huis verliet

Cameron werd in 2015 herkozen met de belofte een referendum te houden over het EU-lidmaatschap. Hij maakte vaart: hij heronderhandelde met zijn EU- collega’s over het lidmaatschap en sleepte in februari dit jaar enkele concessies binnen. Nu zit hij aanstaande dinsdag in Brussel, als groot verliezer aan tafel bij een EU-top.

Cameron zelf beschreef zijn mislukte gok als volgt: „Ik was volledig helder over mijn overtuiging dat Groot-Brittannië sterker, veiliger en beter af zou zijn binnen de EU. Ik heb duidelijk gemaakt dat dit referendum hierover ging – en níet over de toekomst van individuele politici, inclusief die van mijzelf. Maar het Britse volk heeft de beslissing genomen om een ander pad in te slaan.”

Farage grote politieke winnaar

De grote politieke winnaar van donderdag 23 juni 2016 was, misschien wel meer dan Johnson, de leider van de anti-EU-partij UKIP (UK Independence Party) Nigel Farage. Hij sprak vrijdagochtend van „independence day” (onafhankelijkheidsdag) en riep op tot de vorming van een ‘Brexitregering’.

„De EU heeft gefaald, de EU sterft”, verklaarde Farage. „Ik hoop dat we de eerste steen uit de muur hebben gehakt. Ik hoop dat dit de eerste stap is naar een Europa van soevereine naties”. Het was de opmars van UKIP die voor onrust in de Conservatieve partij zorgde, en premier Cameron het referendum deed beloven.

Jeremy Corbyn, partijleider van Labour, riep de regering op meteen een beroep te doen op artikel 50 van het EU-verdrag. Dit maakt het mogelijk voor een lidstaat om de Unie te verlaten. Cameron zelf zei daarover dat het aan de volgende premier is om een beslissing te nemen over artikel 50.

Ook binnen Labour gist het. Peter Mandelson, lid van de regering onder oud-Labour-premier Tony Blair, zei vrijdagochtend dat zijn partij „dobbert zonder routekaart, kompas, of sterke stem”. „Het probleem voor Labour-kiezers is dat de meesten van hen niet wisten wat de positie van de partij was”. Net als de Conservatieven was Labour tijdens de campagne zwaar verdeeld.

Kloof met Schotland nooit groter

Op anonieme basis drongen verscheidene Labour-parlementariërs aan op het aftreden van Corbyn, anderen maanden hem juist vooral aan te blijven.

De kloof tussen de Britse en de Schotse politiek was nog nooit zo groot als vrijdagochtend. Nicola Sturgeon, de Schotse premier en leider van de Schots-nationalisten, benadrukte dat de Schotten vóór hun EU-lidmaatschap hebben gestemd. „Schotland heeft een sterke, ondubbelzinnige keuze gemaakt om in de EU te blijven en deze bevestiging van onze Europese status verwelkom ik.”

Haar voorganger en partijgenoot Alex Salmond ging een stap verder. Hij eist een nieuw referendum over Schotse onafhankelijkheid, na het eerdere referendum van 2014 waarin de Schotten zich nog tegen onafhankelijkheid uitspraken.

Wat met Britse expats in EU?

Zo dreigt het Britse referendum niet alleen de EU, maar ook het Verenigd Koninkrijk zelf uiteen te rijten.

En wat gebeurt er nu met de EU-burgers die in het Verenigd Koninkrijk wonen? En met de Britse expats in de EU? Cameron probeerde hen meteen gerust te stellen. „Ik wil Britten in Europese landen en EU-burgers die hier wonen, verzekeren dat er geen onmiddellijke veranderingen in uw omstandigheden zullen zijn”. De kern zat in het woord „onmiddellijk”. Wat de gevolgen op langere termijn zullen zijn, weet ook Cameron niet. Temeer daar hij nu als kapitein het schip verlaat.

    • Redactie NRC