Teruglezen: Britten verlaten EU, wereld reageert geschokt

Afsluiting liveblog

Tot slot een overzicht van de belangrijkste gebeurtenissen rondom de uitkomst van het Brexit-referendum van vandaag.

  • Het Brexit-kamp heeft een overwinning behaald. 52 procent van de Britse kiezers wil uit de EU vertrekken, 48 procent stemde tegen.
  • Hoewel hij eerder zei dat deze verkiezing niet over personen ging, stapt premier David Cameron op. Hij vindt zichzelf niet de juiste kapitein om dit schip de koers te geven die het Britse volk nu wenst, zei hij in een emotionele persconferentie. Gezicht van het Leave-kamp Boris Johnson is bij wedkantoren favoriet om hem op te volgen.
  • Internationaal wordt teleurgesteld gereageerd. Verschillende Europese regeringsleiders noemen de Brexit-uitslag slecht nieuws voor de EU. Financiële markten reageren heftig. Veel beurzen in Azië en Europa staan flink in de min.
  • Een groot deel van de Nederlandse Tweede Kamerleden en ministers spreekt over een dag die “Europa verzwakt”. Geert Wilders aan de andere kant, roept op tot een vergelijkbaar Nexit-referendum.
  • De Schotse premier Nicola Sturgeon acht het "zeer waarschijnlijk" dat er een tweede onafhankelijkheidsreferendum voor Schotland komt.
  • De aandelenbeurzen in Europa zijn vrijdag met stevige verliezen gesloten. De AEX-index in Amsterdam sloot uiteindelijk 5,7 procent lager op 424,20 punten.
  • Voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie heeft laten weten dat de onderhandelingen over een Brits vertrek uit de Europese Unie zo snel mogelijk moeten beginnen.
  • De uitslag van het referendum zorgt gelijk voor drukke agenda's van de EU-leiders en ministers van Buitenlandse Zaken. Tal van bilaatjes, trio's andere kwartetten staan op stapel.

  • 'Meer landen zullen Groot-Brittannië volgen'

    De Turkse President Erdogan heeft als reactie op een Brits vertrek uit de Europese Unie laten weten dat meer landen Groot-Brittannië zullen volgen. Dat meldt persbureau Reuters. "Als Europa op de ingeslagen weg door blijft gaan, is het onvermijdelijk dat meer lidstaten op korte termijn de EU verlaten", aldus Erdogan.

    Vanochtend werd al bekend dat Turkse media druk speculeren over het organiseren van een referendum over de vraag of Turken nog wel bij de EU willen. Het idee voor een referendum kwam woensdag van president Erdogan. De Turken zijn beledigd omdat een toekomstig Turks EU-lidmaatschap in de campagnes in Groot-Brittannië is gebruikt als argument om uit de EU te stappen.

    Juncker: niet wachten op vertrek Cameron

    Voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie heeft laten weten dat de onderhandelingen over een Brits vertrek uit de Europese Unie zo snel mogelijk moeten beginnen. Dat zei hij in een interview met de Duitse televisiezender ARD. "Ik zou graag meteen beginnen", aldus de EC-voorzitter.

    Volgens Juncker is het daarom niet nodig om te wachten op het vertrek van David Cameron die in oktober aftreedt, waarna zijn Conservatieve Partij een opvolger benoemt.

    Corbyn: trek motie van wantrouwen in

    Jeremy Corbyn, leider van de Labour-partij en tegenstander van een Brexit heeft zijn partijgenoten opgeroepen om de motie van wantrouwen die tegen hem is ingediend in te trekken. In een interview met Channel 4 News zegt Corbyn dat partijgenoot Margaret Hodge het recht heeft om te doen wat ze wilt, maar hij stelt haar wel de vraag of het slim is om binnen de partij dit debat te gaan voeren terwijl het land voor een Brexit heeft gestemd en de premier is afgetreden.

    Eerder op de dag zei partijgenoot Chris Leslie tegenover de BBC dat het optreden van Corbyn in de campagne om Groot-Brittannië bij de EU te houden niet sterk was. Het vergt volgens hem erg veel overtuigingskracht om hem nog over de streep te trekken en vertrouwen te houden in Corbyn. "Hij moet zijn positie heroverwegen en erover denken het eervolle te doen."

    Begin volgende week zou er gestemd worden over het leiderschap van Labour-leider Corbyn.

    'Cameron zijn politieke geluk was op'

    De Britse premier David Cameron maakte vanochtend na de uitslag van het referendum bekend te zullen vertrekken als premier van Groot-Brittannië. Hoewel Cameron altijd heeft volgehouden dat dit referendum uitsluitend over de toekomst van het Verenigd Koninkrijk ging en niet over "de toekomst van enige politicus, inclusief die van mijzelf", is hij van mening dat de onderhandelingen in Brussel ingezet moeten worden door een nieuwe premier.

    NRC-correspondent Titia Ketelaar schrijft in NRC dat Cameron de Europese kwestie die zijn partij al zo lang verscheurde nu voor eens en altijd wilde regelen. "Maar zijn politieke geluk was op", aldus Ketelaar.

    Brexit raakt beleggingen pensioenfondsen

    Hoewel het Nederlandse bedrijfsleven liet weten dat het nog te vroeg is om de gevolgen van een Brexit te kunnen inschatten - werkgeversorganisatie VNO/NCW riep op "het hoofd koel te houden" - merken de Nederlandse pensioenfondsen meteen het effect van de uitslag. Door de dalende beurskoersen gingen hun dekkingsgraden met 3 procent naar beneden. Volgens onderzoeksbureau Aon Hewitt zijn de fondsen al zeker 30 miljard euro kwijtgeraakt aan beleggingen.

    Pensioenfonds ABP, het grootste pensioenfonds, laat in een verklaring weten dat de uitslag van het referendum van invloed is op de resultaten van het fonds. Pensioenfonds Metaal & Techniek heeft vorige week nog een uitgebreide analyse gemaakt over de gevolgen van een Brexit, zo schrijft het fonds. Conclusie: 'de gevolgen van een Brexit zijn onzeker en de mogelijkheden tot ingrijpen beperkt'.

    Eerste EU-top zonder Britten woensdag

    De uitslag van het referendum zorgt gelijk voor drukke agenda's van de EU-leiders en ministers van Buitenlandse Zaken. Tal van bilaatjes, trio's andere kwartetten staan op stapel. De Italiaanse premier Renzi zal morgen met de Franse president Hollande praten over het referendum. De ministers van Buitenlandse Zaken van Duitsland, Frankrijk, Nederland, Luxemburg, België en Italië zullen zaterdag overleggen. Merkel heeft de Italiaanse premier Renzi, de Franse president Hollande en EU-president Tusk uitgenodigd om maandag voor de tweedaagse EU-top te vergaderen,

    De Britse premier zal dinsdag met de EU praten over de uitslag van het referendum. Ook het Europees Parlement zal in een ingelaste sessie debatteren over de uitslag. De 27 resterende landen van de EU zullen woensdag dan de eerste EU-top houden zonder de Britten, zegt een EU-functionaris tegen persbureau Reuters. Belangrijkste punt op de agenda zal zijn hoe de Brexit te begeleiden nadat premier Cameron zal zijn afgetreden.

    De regeringsleiders van de EU zullen volgende week overigens geen besluit nemen over het omstreden vrijhandelsverdrag TTIP met de VS. Het was de bedoeling dat Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, de EU-lidstaten zou vragen of ze nog steeds achter het mandaat staan dat de EU-landen drie jaar geleden aan de Commissie gaven om met de VS te onderhandelen. Maar de Europese leiders willen de besprekingen hierover liever in een later stadium in een bredere context bespreken, waarbij ook de CETA-overeenkomst met Canada wordt betrokken.

    Petitie voor tweede referendum

    Tegenstanders van een Brexit zijn zo ontgoocheld over het resultaat dat er al een petitie is gestart online om een tweede referendum te organiseren over een Brexit. Het is al meer dan 148.000 keer ondertekend. De initiatiefnemers vinden dat referenda over belangrijke onderwerpen aan minimumeisen moeten voldoen en dat bij een opkomst van minder dan driekwart van de kiezers een meerderheid van 60 procent nodig is om de uitslag van het referendum ook daadwerkelijk uit te voeren.

    Met slechts 52 procent van de kiezers voor het vertrek uit de unie, de brexit, zou dit dus niet het geval zijn. Hoewel het niet waarschijnlijk is dat er een tweede referendum zal worden gehouden, moet het Britse parlement er waarschijnlijk wel over debatteren, daar de benodigde 100.000 handtekeningen verzameld zijn.

    Knipsel

    Europese beurzen sluiten dieprood

    De aandelenbeurzen in Europa zijn vrijdag met stevige verliezen gesloten. De AEX-index in Amsterdam sloot uiteindelijk 5,7 procent lager op 424,20 punten. In de loop van de dag wist de hoofdindex op het Damrak nog wel iets van de eerdere verliezen (tot wel 9 procent) goed te maken. Toch gaat de handelsdag de boeken in als één van de 25 slechtste beursdagen ooit. De slechtste dag ooit is overigens nog steeds 19 oktober 1987, toen de AEX 12 procent naar beneden schoot. De MidKap sloot vandaag 6 procent lager op 609,86 punten.

    Vooral bankaandelen gingen na Brexit in de uitverkoop. ING (min 14,9 procent) was de grootste daler in de AEX, Aegon zakte ruim 11 procent en ABN AMRO kelderde 10,2 procent.

    De beurs in Londen ging 3,2 procent omlaag.
    Frankfurt en Parijs verloren tot 8 procent.
    Milaan en Madrid daalden ruim 12 procent.

    Foto Curto de la Torre/AFP

    De Spaanse beurs IBEX in Madrid viel met 12 procent na het nieuws over de uitslag van het referendum. Foto Curto de la Torre/AFP


    Amerikaanse beurzen maken flinke val door Brexit-uitslag

    Na de beurzen in Azië, en Europa reageren ook die in Amerika negatief op het voorgenomen Britse afscheid van de EU. De Dow-Jones verloor bij opening meer dan 500 punten en opende met een verlies van 2,8 procent. De technologiegraadmeter Nasdaq verloor 177 punten, een verlies van 3,6 procent. S&P 500 verloor 54 punten, een verlies van 2,6 procent. De AEX in Amsterdam verloor vrijdagochtend 9 procent en staat vlak voor sluitingstijd op een verlies van 5,2 procent.

    Openingskoersen Amerikaanse beurzen:
    Dow Jones: 17,472.86
    S&P 500: 2,058.47
    Nasdaq: 4,732.08

    Foto Lucas Jackson/Reuters

    Bezorgde gezichten bij beurshandelaren op de vloer van de beurs in New York bij opening. Foto Lucas Jackson/Reuters


    'Banken overwegen exit uit Londen'

    De geruchten over banken die Londen willen verlaten zwellen aan, nu de Britten ervoor kiezen uit de Europese Unie te stappen. Onder meer BNP Paribas, Morgan Stanley en JPMorgan zouden een vertrek uit zakenwijk de City overwegen. De van huis uit Amerikaanse bank Morgan Stanley zou circa 2000 medewerkers willen overplaatsten naar Frankfurt en Dublin, hetgeen door de bank zelf overigens werd ontkend.

    Verschillende Amerikaanse banken, wier aandeel op de beurs vanmorgen ook met procenten tegelijk kelderden, hebben grote vestigingen in Londen. Citigroup en investeerder BlackRock gaan mogelijk snijden in het Londense personeelsbestand, terwijl JPMorgan eerder al aangaf een verhuizing uit de Britse hoofdstad te overwegen bij een brexit. Amsterdam, Dublin, Parijs en Frankfurt worden genoemd als mogelijke alternatieven voor Londen. (Reuters/Bloomberg)

    SP wil referendum over 'EU light'

    De SP wil dat in Nederland een referendum wordt gehouden over een ‘Europese Unie light’. In deze EU nieuwe stijl zou de SP bijvoorbeeld graag zien dat de Europese Commissie wordt afgeschaft. Kamerlid Harry van Bommel liet vrijdag weten dat de SP deze boodschap gaat meegeven aan het kabinet, dat met de andere Europese vertegenwoordigers gaat overleggen hoe het verder moet na de uitkomst van het Britse referendum.
    De afspraken van dat overleg worden vastgelegd in een nieuw verdrag. De volksraadpleging moet uiteindelijk gaan over dat nieuwe verdrag dat de landen sluiten, aldus van Bommel. Lees hier andere politieke reacties op de uitslag van het Britse referendum.

    "Er wordt geen verdrag meer gesloten zonder dat de bevolking het heeft goedgekeurd.”

    (ANP)

    Russen blij over Brexit

    Naast de blijdschap van Wilders over het referendum is er ook in Rusland verheugd gereageerd op de uitslag. Communist Gennadi Zjoeganov, een van de ‘oppositieleiders’ in de Doema die nauw optrekt met het Kremlin, liet weten "tevreden” te zijn en voorspelde al dat Nederland en Frankrijk de volgende landen zullen zijn die uit de EU vertrekken. Marine Le Pen riep vanmorgen al op tot een referendum over het EU-lidmaatschap.

    "Het is gelukt", juichte Boris Titov, hoofd van de ‘presidentiële raad voor de bescherming van ondernemers’, op zijn Facebookpagina:


    De Russische president Poetin zei in een verklaring dat de uitslag een uiting is van onvrede met de Europese bureaucratie en bezorgdheid over de vluchtelingencrisis. Volgens hem heeft een Brexit zowel positieve als negatieve gevolgen voor zijn land, maar zal die situatie vanzelf wel weer
    oplossen.

    'Einde van het post-Koude-oorlog tijdperk'

    Hoewel politici manen tot kalmte en oproepen om rustig te blijven, is tegelijkertijd duidelijk dat het een historische dag is, waarvan de gevolgen misschien nu nog niet eens allemaal te overzien zijn. Maar hoe historisch is het dan? Volgens Europa-expert Ulrich Speck is vandaag een revolutie ingeluid. De keuze van de Britten voor een Brexit markeert het "einde van het post-Koude-oorlog tijdperk”, zegt hij in een interview met NRC:

    “Een periode komt ten einde die begon met de val van de Muur. Na 1989 hebben we in Europa gedacht dat we naar een mondiale cultuur toe werkten met samenwerking tussen landen, geen polarisatie. Een wereld vol tolerantie, open grenzen, uitwisseling. We gingen die cultuur verspreiden, zodat anderen er ook van zouden profiteren. Aan de confrontaties met Rusland, Turkije en islamisten zagen we al dat dit steeds meer weerstand oproept. Het Britse referendum toont dat het tij ook binnen Europa keert.”

    Enorme generatiekloof geopenbaard

    De uitkomst van het referendum heeft enorme generatiekloof geopenbaard. Het Leave-kamp bestaat uit vooral oudere stemmers, terwijl Remain een veel jongere doelgroep aanspreekt. Zoals de Britse historicus Simon Schama al twitterde:

    Twitter avatar simon_schama Simon Schama Overwhelmingly the under 30s voted to Remain: their elders have disinherited them

    Aanleiding voor de ophef: een tabel van peilingbureau YouGov.

    Obama respecteert keuze van het Britse volk

    President Obama heeft vrijdagmiddag in een verklaring laten weten dat hij de keuze van het Britse volk om de Europese Unie te verlaten respecteert, zo meldt persbureau Reuters. De banden tussen Washington en Londen komen niet in gevaar door het vertrek, aldus de president

    Eerder liet Obama weten tegen een Brexit te zijn. Toen de president in april in Londen was, waarschuwde hij voor de gevolgen van een Brits vertrek uit de Europese Unie. Hij zei toen dat een Britse breuk met de Europese Unie ervoor zou zorgen dat het land ‘achteraan in de rij’ komt te staan bij het onderhandelen van handelsverdragen met de Verenigde Staten.

    Brexit goed nieuws voor Assange?

    Het vertrek van Groot Brittannië uit de Europese Unie is mogelijk goed nieuws voor Wikileaks-oprichter Julian Assange, zo laat de klokkerluiderssite weten op Twitter. Met het vertrek van de Britten uit de EU zou het Europees aanhoudingsbevel komen te vervallen. Assange verblijft sinds juni 2012 in de ambassade van Ecuador in Londen om uitlevering aan Zweden te voorkomen.

    Twitter avatar wikileaks WikiLeaks #Brexit means the scrapping of the European Arrest Warrant used as the excuse to detain Assange without charge in the UK for 5.5 years

    Asscher: Europeanen moeten voordelen van EU merken

    De inwoners van de EU moeten meer merken dat de Europese samenwerking tussen de landen goed voor hen is. Dat heeft vicepremier Lodewijk Asscher vrijdag gezegd na de uitslag van het referendum. Volgens Asscher levert de samenwerking niet altijd wat burgers mogen verwachten. De toespraken zijn volgens hem soms groter dan de werkelijkheid. Als voorbeeld noemde Asscher arbeidsmigratie.

    "Dan zie je dat te vaak die Europese samenwerking neerkomt op oneerlijke concurrentie op lagere arbeidsvoorwaarden."

    Een Nederlands referendum over een vertrek uit de EU ziet Asscher niet zitten. Volgens hem is de Europese Unie cruciaal voor Nederland als handelsland.

    Britten uit VN kopt Fox News per ongeluk

    In de VS waren kijkers van Fox News vanmorgen overigens even in de war over waar de Britten nu precies voor gestemd hadden: een exit uit de EU of de VN? De nieuwszender bracht met een breaking news banner het nieuws dat de Britten voor vertrek uit de Verenigde Naties gestemd hadden.

    Fox News nailing it pic.twitter.com/pzwol5LTVE

    — Ian Prior (@ianprior) June 24, 2016

    Voor de duidelijkheid: de Britten blijven lid van de VN voor zover we nu weten.

    Merkel denkt dat de EU sterk genoeg is om Brexit op te vangen

    De Duitse bondskanselier Merkel heeft in een reactie op de referendumuitslag gezegd dat ze de Britten met "veel spijt" ziet vertrekken. Ook zei ze dat de EU sterk genoeg is om de "juiste antwoorden" te vinden op het vertrek van de Britten. Ze waarschuwde verder om geen "snelle en simpele conclusies" aan de uitslag te verbinden, die zouden leiden tot nog meer verdeeldheid.

    IMF roept EU en Britten op tot soepele overgang

    IMF-voorzitter Christine Lagarde heeft de Britten en de EU opgeroepen om samen te werken en zo te zorgen dat de Brexit soepel verloopt. Het IMF zal de ontwikkelingen in de gaten houden en standby staan om EU-landen zonodig te helpen, zo liet Lagarde weten.

    "We moedigen de Europese Centrale Bank en de Bank of England aan om de benodigde liquiditeiten te verschaffen aan de banken om financiële volatiliteiten te beperken."

    Ook de Federal Reserve in de VS houdt de globale financiële ontwikkelingen en eventuele gevolgen voor de Amerikaanse economie 'nauwlettend' in de gaten, liet de Fed weten. (Reuters)

    Iers paspoort populaire zoekterm op Google

    Opmerkelijk: in reactie op de uitslag van het Brexit-referendum is op Google een piek te zien in het zoekgedrag naar de term 'Irish passport':

    NRC: sprong in het duister voor VK en de EU

    NRC schrijft vandaag in het hoofdredactioneel commentaar dat de uitslag van het referendum een periode van politieke en economische onvoorspelbaarheid betekent voor het Verenigd Koninkrijk.

    Het slaat een bres in de Europese Unie en verzwakt de liberale orde die de bron is van naoorlogse Westerse veiligheid en welvaart. (..) Dit was een stem tegen globalisering, waarvan grote groepen zich het slachtoffer voelen, een stem tegen het politieke establishment, en vóór nostalgie naar een land dat nooit heeft bestaan. In het kort: een overwinning van kortzichtig nationalistisch populisme, dat aan twee kanten van de Atlantische Oceaan in opkomst is.

    Het Leave-kamp viert de uitslag ten onrechte als de dag waarop de natie zich eindelijk bevrijdde uit de Brusselse wurggreep en op eigen kracht nieuwe welvaart als wereldspeler kan vinden. Het tegendeel is waar: decennia van Britse dubbelzinnigheid over Europa leidt nu tot onnodige zelfverwonding en internationale schade.

    Spijtoptanten

    Er zijn ook Britten die gestemd hebben voor een Brexit en daar nu spijt van hebben:

    A woman who voted leave says she is unhappy with her choice and now wishes to vote remainhttps://t.co/dW6inOjHbl pic.twitter.com/7wjFLlrjwK

    — ITV News (@itvnews) June 24, 2016

    Twitter avatar LauraTopham Laura Topham Leave voter on BBC: "I'm shocked & worried. I voted Leave but didn't think my vote would count - I never thought it would actually happen."

    Maandagavond Kamerdebat Brexit

    Maandagavond zal de Kamer met premier Rutte debatteren over de Brexit-uitslag, meldt de chef politieke redactie van Trouw:

    Maandagavond vanaf 18.30 uur Kamerdebat met premier Rutte over #Brexit.

    — Bart Zuidervaart (@BartTrouw) June 24, 2016

    Eerder vandaag zei Rutte teleurgesteld te zijn over de uitslag. Lees hier en hier andere politieke reacties. Na afloop van een "goed” overleg met EU-president Donald Tusk en de voorzitters van de Europese Commissie Jean Claude Juncker en het Europees parlement Martin Schulz in Brussel vrijdag zei Rutte dat de EU niet moet verdiepen en ook niet versnellen:

    “We moeten nu laten zien waar de EU iets kan toevoegen aan de levens van gewone mensen. Enorm grote processen met aan het einde van de rit een klein boertje, hebben geen relevantie voor de mensen."

    Rutte wil graag dinsdag op de top van EU-leiders in Brussel horen hoe de Britse premier David Cameron de eerstvolgende stap ziet.

    "We moeten met elkaar zoeken naar de beste weg voorwaarts. Dat moet zonder grote ruzies en conflicten, na ruim veertig jaar samen in de EU.”

    (ANP)

    Renzi: Huis Europa moet gerenoveerd worden

    Het Britse referendum toont aan dat Europa toe is aan hervormingen. Dat heeft de Italiaanse premier Matteo Renzi vrijdag gezegd, meldt persbureau AFP:

    "Europa is ons huis, maar dat huis moet gerenoveerd worden, opgefrist."

    'Mogelijk stemming over leiderschap Corbyn'

    De BBC meldt dat er mogelijk dinsdag ook gestemd gaat worden over het leiderschap van Labour-leider Corbyn:

    There could be a ballot about Labour leader's future on Tuesday, says @BBCNormanS looking at #euref fallout https://t.co/PhzvBE8k8u

    — BBC Politics (@BBCPolitics) June 24, 2016

    Schotse premier Sturgeon bezig met nieuw onafhankelijkheidsreferendum

    De Schotse premier Nicola Sturgeon acht het "zeer waarschijnlijk" dat er een tweede onafhankelijkheidsreferendum voor Schotland komt. Dat heeft ze vrijdag gezegd in een verklaring. De Schotten waren, in tegenstelling tot de rest van Groot-Brittannië, overwegend tegen een Brexit.

    “A statement of the obvious that the option of a second referendum must be on the table, and it is on the table” https://t.co/MvrYtu8MTa

    — BBC Politics (@BBCPolitics) June 24, 2016

    Sturgeon vindt "democratisch onacceptabel" dat de Schotten tegen hun wil gedwongen uit de EU moeten. Ze zei bezig te zijn met de voorbereidingen voor een nieuw referendum waarin de Schotten zich kunnen uitspreken voor een afsplitsing van het Verenigd Koninkrijk, waardoor het land mogelijk in de EU zou kunnen blijven.

    In Schotland stemde 62 procent Remain en 38 procent Leave. In het hele Verenigd Koninkrijk was dat respectievelijk 48 en 52 procent.

    "Ik blijf er heilig van overtuigd dat het beter is voor alle delen van het VK om lid te blijven van de Europese Unie, maar de stemming in Engeland en Wales was een afwijzing van de EU. En het is een teken van de kloof tussen Schotland en grote delen van de rest van het VK in hoe we onze plek in de wereld zien."

    De Schotten spraken zich in 2014 in meerderheid uit tegen onafhankelijkheid van de regering in Londen. Volgens Sturgeon was dat in belangrijke mate omdat de Schotten in het VK onderdeel konden blijven van de Europese Unie.

    Juncker hoopt dat VK 'hechte partner' EU blijft

    Ook Jean-Claude Juncker. voorzitter van de Europese Commissie, heeft inmiddels gereageerd op de uitslag van het Britse referendum. In Brussel zei de Luxemburger tijdens een persconferentie het besluit van de Britten te betreuren, maar te begrijpen. "We hopen dat Verenigd Koninkrijk in de toekomst een hechte partner van de Europese Unie blijft".

    .@JunckerEU "The British people have expressed their wish to leave. We regret this decision but respect it" #EURef pic.twitter.com/zAMN7LCKQw

    — European Commission (@EU_Commission) 24 juni 2016

    EU wil snel een brief van Cameron over de uittreding

    De Europese Unie wil op korte termijn een brief van de Britse premier Cameron over de voorgenomen EU-uittreding.

    “Wij verwachten nu dat de regering van het Verenigd Koninkrijk snel met een plan komt hoe het besluit van het Britse volk uitgevoerd moet worden, hoe pijnlijk dat proces ook zal zijn. Iedere vertraging zal de onzekerheid onnodig verlengen. We hebbenr egels om hier op een ordelijk wijze mee om te gaan. Artikel 50 van het EIU-verdrag legt de verdere procedure vast als een lidstaat uit de Unie wil. Wij zijn klaar om snel met de onderhandelingen te beginnen.”

    Boris Johnson, de voorman van het Leave-kamp en favoriet om David Cameron als leider van de conservatieven op te volgen, liet in zijn toespraak juist weten de tijd te willen nemen. Ook hoeft Artikel 50 wat Johnson betreft niet gebruikt te worden.

    Tsipras: vluchtelingencrisis debet aan Brexit

    De Griekse premier Tsipras heeft in reactie gezegd dat de vluchtelingencrisis mede gezorgd heeft voor de uitslag van het Brexit-referendum. Ook de arrogantie van de technocraten in de EU hebben volgens hem Europeanen boos gemaakt. Hij noemde de uitslag wel een negatieve ontwikkeling. Volgens Tsipras is er een tegenbeweging nodig om de rechtspopulistische stroming die door Europa waart te bestrijden.

    Boris Johnson: bedroefd over vertrek Cameron

    Conservative Party-lid en prominent van het Vote Leave-kamp Boris Johnson heeft zojuist gereageerd op de Brexit-uitslag. Allereerst bedankte hij David Cameron voor zijn werk voor het Verenigd Koninkrijk en sprak uit bedroefd te zijn over zijn vertrek. Cameron is volgens Johnson een "moedige en principiële man.

    De Britten hebben er volgens Johnson voor gekozen de controle terug te nemen van de EU. Het houden van een referendum was "onvermijdelijk en gerechtvaardigd". Het Verenigd Koninkrijk zal een Europese grootmacht blijven, voorspelt Johnson. Wat betreft Johnson hoeft de Artikel 50-procedure nu niet gestart te worden en verandert er op de korte termijn niks.

    Boven alles kunnen we onze stem in de wereld weer vinden. Machtig, liberaal, menselijk, een buitengewone kracht voor het goede. Gisteren heeft het Britse volk zich uitgesproken voor democratie."

    Wilders wil Nexit, maar referendum is onwaarschijnlijk

    De meeste partijen in de Tweede Kamer zijn uitermate ongelukkig met een Brexit. Geert Wilders niet. De PVV-voorman wil een Nexit-referendum, maar los van de PVV zijn daar weinig politici voor te porren. Lees hier alle reacties uit Den Haag.

    Zwitsers grijpen in, in valutamarkt

    De Zwitserse centrale bank heeft naar aanleiding van de uitslag van het Britse referendum ingegrepen in de valutamarkt. Dat gebeurde nadat de Zwitserse frank "onder opwaartse druk" kwam te staan, aldus de bank in een korte verklaring. De bank hoopt dat de koers van de munt hierdoor niet te hard stijgt. Welke maatregelen precies genomen zijn is niet bekendgemaakt, maar door geld bij te drukken zou de bank de koersstijging tegen kunnen gaan. Zwitserland is een populaire vluchthaven voor buitenlands geld.

    Samenvatting afgelopen uren

  • Het Brexit-kamp heeft een overwinning behaald. 52 procent van de Britse kiezers wil uit de EU vertrekken, 48 procent stemde tegen.
  • Hoewel hij eerder zei dat deze verkiezing niet over personen ging, stapt premier David Cameron op. Hij vindt zichzelf niet de juiste kapitein om dit schip de koers te geven die het Britse volk nu wenst, zei hij in een emotionele persconferentie. Gezicht van het Leave-kamp Boris Johnson is bij wedkantoren favoriet om hem op te volgen.
  • Internationaal wordt teleurgesteld gereageerd. Verschillende Europese regeringsleiders noemen de Brexit-uitslag slecht nieuws voor de EU. Financiële markten reageren heftig. Veel beurzen in Azië en Europa staan flink in de min.
  • Een groot deel van de Nederlandse Tweede Kamerleden en ministers spreekt over een dag die “Europa verzwakt”. Geert Wilders aan de andere kant, roept op tot een vergelijkbaar Nexit-referendum.
    Lees ook over de Brexit: Een profiel van Nigel Farage, de leider van UKIP zonder wie er geen referendum zou zijn, een analyse over waar het misging voor het Blijven-kamp, de reactie van de financiële markten en 21 vragen over de gevolgen van de Brexit voor Nederland en de EU

  • Spaanse kriebels

    De Britse wens om de Europese Unie te verlaten, wordt in Spanje met enige bezorgdheid gevolgd. Aan de Costa's wonen 200.000 Britten, vaak in koopwoningen. Spanjaarden vragen zich onder meer af wat de Brexit betekent voor hun eigen huizenmarkt, die net een voorzichtig herstel vertoont.

    De Spaanse premier Rajoy probeerde de zorgen te sussen, vertelt NRC-correspondent Koen Greven. De komende twee jaar verandert er in ieder geval niets, zei hij. David Cameron sprak in de toespraak waarin hij zijn vertrek aankondigde vergelijkbare woorden. Europeanen die in het Verenigd Koninkrijk wonen en Britten die in Europa wonen hoeven zich ook volgens hem voorlopig geen zorgen te maken.

    Naast de huizenmarkt is ook het toerisme belangrijk voor de Spaanse economie. Veel Britten vieren in het land vakantie. Bovendien delen Spanje en Groot-Brittannië dankzij Gibraltar een grens. De Spaanse minister van Buitenlandse Zaken zei dat het moment dat in Gibraltar de Spaanse vlag gehesen kan worden dankzij de Brexit dichterbij gekomen is.

    Zondag zijn in Spanje verkiezingen. Hoewel daar ook de EU-sceptische partij Prodemos aan meedoet, is de roep om een Spexit bescheiden. Spanje ontvangt veel financiële steun uit Brussel.

    Oud-premier Blair bezorgd

    Ook de Britse oud-premier Tony Blair heeft bezorgd op de uitslag van het referendum gereageerd. "Het is een beslissing die enorme gevolgen zal hebben", zei Blair in een gesprek met Sky News.

    "I'm very sad for our country, Europe and the world," says former Prime Minister Tony Blair #EUref https://t.co/0w3MyQJu92

    — Sky News (@SkyNews) 24 juni 2016

    Volgens Blair zal de uitslag leiden tot roepen om een nieuw referendum voor Schotse onafhankelijk. Ook zei de voormalige regeringsleider dat een Brexit de uitdagingen die mondialisering met zich meebrengt niet zal oplossen. "We zullen erachter komen dat datgene waarvan mensen dachten dat het een antwoord voor die problemen was in werkelijkheid helemaal geen antwoord is".

    Harry Potter-auteur had magische gaven willen hebben

    De Britse bestsellerauteur J.K. Rowling heeft enkele gevolgen van de referendumuitslag geschetst. Volgens de schrijfster van de Harry Potter-reeks zullen nu twee unies (de EU en het Verenigd Koninkrijk) worden opgebroken. "Geen van beide was nodig", aldus Rowling.

    Twitter avatar jk_rowling J.K. Rowling Scotland will seek independence now. Cameron's legacy will be breaking up two unions. Neither needed to happen. https://t.co/4MDj7pndcq

    @jk_rowling @faisalislam I feel sorry for Scotland the most. The rest of us just made life a lot harder for all of the U.K. Disappointed.

    — Angharad Cole (@AngharadC) June 24, 2016

    Toen UKIP-leider Nigel Farage zei dat de referendumuitslag een "overwinning voor gewone, fatsoenlijke mensen" is, pareerde Rowling:

    Twitter avatar jk_rowling J.K. Rowling Proud to be part of #TheIndecentMinority https://t.co/wb91hJm1n8

    Farage stresses this is "a victory for ordinary people, decent people." Remainers you are extraordinarily indecent.

    — Marina Hyde (@MarinaHyde) June 24, 2016

    Een Harry Potter-fan riep Rowling via Twitter op iets te doen. Hierop verzuchtte de schrijfster:

    Twitter avatar jk_rowling J.K. Rowling I don't think I've ever wanted magic more. https://t.co/gVNQ0PYIMT

    Beurzen verkijken zich op Brexit

    Beurzen en bookmakers gingen ervan uit dat de Britten de EU niet zouden verlaten. Het liep anders. Als gevolg van de Brexit kelderen de beurzen tot soms wel 10 procent. Ook in Nederland zijn de gevolgen zichtbaar en verliezen vooral aandelen van financiële dienstverleners veel van hun waarde. Lees hier het volledige artikel van onze redacteur Maarten Schinkel over de gevolgen voor de financiële markten.

    Britse kranten reageren op Brexit

    De Britse voorpagina's liegen er niet om vandaag. "We're out", koppen zowel de Daily Mirror en de Daily Mail. "See EU later!", grapt The Sun. En de Daily Record slaat een omineuze toon aan: "Be afraid, be very afraid..."

    Twitter avatar konradweber Konrad Weber Front-Seiten der Zeitungen zu #Brexit. https://t.co/N6za2cuvHf

    De regionale Schotse krant Evening Express legt direct bloot hoe deze uitslag de spanningen tussen de Engelsen en Schotten opnieuw zal doen oplaaien.

    Ook in de Verenigde Staten is de referendumuitslag groot nieuws.

    Twitter avatar nytimes The New York Times The front page of The New York Times for Friday, June 24 https://t.co/byKJDgV9xl

    Ook in Japan zijn alle voorpagina's gewijd aan de verrassende uitslag.

    Twitter avatar W7VOA Steve Herman The evening newspaper front pages in Tokyo. #Brexit https://t.co/5qCQckrWvw

    Boris Johnson uitgejouwd

    Boris Johnson, ex-burgemeester van Londen en gezicht van het Leave-kamp, werd begroet met boegeroep terwijl hij zijn huis in Londen verliet.

    The day that #BorisJohnson unwittingly opened Pandora's box #Brexit https://t.co/lS7rhDAyve

    — Mikey Kay (@MikeyKayNYC) 24 juni 2016

    Verwacht wordt dat Johnson, bij de bookmakers favoriet om David Cameron op te volgen, binnen nu en een uur met een verklaring komt.

    De officiële uitslag naar locatie

    Analyse Blijven-campagne

    Waar ging het mis voor het Blijven-kamp? Of liever: waar ging het niet mis? NRC-correspondent Titia Ketelaar probeert antwoord te geven op die vragen. Ketelaar:

    "Het belangrijkste is dat David Cameron en de zijnen de meerderheid van de Britten niet hebben kunnen overtuigen dat lidmaatschap van de Europese Unie (economische) zekerheid betekende."

    Lees hier de volledige analyse van Titia Ketelaar.

    Ministers reageren voor ministerraad

    De Brexit houdt ook de Nederlandse politiek bezig. Eerder reageerde premier Rutte al, nu geven ook ministers Kamp (Economische Zaken, VVD) en Dijsselbloem (Financiën, PvdA) commentaar, voorafgaand aan de wekelijkse ministerraad.

    Minister Kamp:

    "Dit verzwakt Europa. Een sterke Europese Unie is goed voor onze welvaart en veiligheid."

    Minister Dijsselbloem:

    "Ik geloof niet dat er sprake is van paniek. De uitslag is een feit en geeft een nieuwe werkelijkheid die we moeten accepteren.

    De Britten kiezen nu voor een onzeker pad. Dat pad moeten wij dus niet volgen. Instabiliteit is het laatste wat we in Europa nodig hebben.
    Politieke en economische stabiliteit is van belang om ons economisch herstel verder te schragen.

    Ik denk absoluut niet dat een referendum (over EU-lidmaatschap) in Nederland nu dichterbij is. Dat zou ook zeer ongewenst zijn. Aan alles wat bijdraagt aan instabiliteit zal ik me tegen verzetten.

    We moeten er wel een les uit leren. Europa moet niet de neiging hebben om steeds meer en steeds verder te gaan. Het alsmaar verdiepen en vergroten van de Unie is niet de weg voorwaarts. En de monetaire unie zal beter moeten gaan presteren. Dat is in de eerste plaats een verantwoordelijkheid van de lidstaten zelf, niet van de Europese instituties. Landen moeten orde op zaken stellen."

    Minister Ard van der Steur (Veiligheid en Justitie, VVD) is "buitengewoon teleurgesteld" over de uitkomst van het Britse referendum, maar hij ziet geen gevolgen voor het Europese immigratie- en veiligheidsbeleid.

    "Engeland is al geen onderdeel van Schengen, er is dus een grens tussen Engeland en Nederland. Op dat punt zal er weinig veranderen. Wat nooit zal veranderen is het besef in heel Europa dat we samen moeten zullen blijven werken over veiligheid. Daar zijn ook de Engelsen groot voorstander van."

    Trump spreekt van geweldige uitslag

    Donald Trump heeft bij een bezoekje aan één van zijn golfressorts in Schotland vertelt wat hij van het Britse 'leave'-besluit vindt. De Republikeinse presidentskandidaat zei: "Het is geweldig dat de Britten de controle over hun land teruggenomen". Volgens Trump zijn mensen over de hele wereld "boos". Bezorgdheid over het bewaken van de grenzen hebben tot het Britse vertrek geleid, is Trumps analyse. Lees hier op Facebook zijn volledige reactie.

    Aankomst Trump, onder begeleiding van doedelzakspelers. "Brexit is fantastisch", zei hij hiervoor #trumpinscotland pic.twitter.com/lKLWGtD5rg

    — Mike Muller (@_MikeMuller) 24 juni 2016


    Burgemeester Londen: paniek onnodig

    De pas gekozen burgemeester van Londen, Sadiq Kahn, denkt niet dat een Brexit grote gevolgen heeft voor zijn stad:

    "Ik wil deze ochtend een duidelijke boodschap meegeven aan de Britse mensen en aan bedrijven en investeerders die hier zaken doen: er is geen reden tot paniek."

    Twitter avatar MayorofLondon Mayor of London London will continue to be the successful city that it is today. My statement on the #EURefResults https://t.co/YJlJ0zIr8U

    Londen blijft volgens hem de "succesvolle stad" die het nu is, al had Kahn liever gehad dat de Britten bij de EU blijven. Tegen de plusminus één miljoen Europeanen die in Londen wonen en een "enorme bijdrage" aan de economie leveren, zegt Kahn: "Jullie zijn hier welkom. De waardering voor wat jullie deze stad bieden verandert niet door dit referendum."

    Kahn zegt ook er bij de regering op aan te dringen met de EU te onderhandelen over het in stand houden van een gedeelde markt: "Londen moet daar een stem in hebben, net als Schotland en Noord-Ierland."

    Hoogste opkomst in twintig jaar

    Het Britse referendum kende donderdag de hoogste opkomst bij een stembusgang in twee decennia, waarbij het gehele Verenigd Koninkrijk zich uit kon spreken. Dat meldt The Guardian. De opkomst bedroeg maar liefst 72,2 procent.

    Alleen bij het referendum over Schotse onafhankelijkheid in 2014 was de opkomst hoger: 84,6 procent. Voor die volksraadpleging mochten echter alleen de Schotten stemmen.

    Wat betekent de Brexit voor Nederland?

    Dat een Brexit internationaal grote gevolgen heeft is duidelijk. Maar welke precies? En wat merken wij in Nederland ervan? 21 vragen over de gevolgen van het Britse besluit.

    Nederlandse Vereniging van Banken: EU-samenwerking juist nu belangrijk

    De Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) wil zich blijven inzetten voor samenwerking in Europa, schrijft de bankenkoepel in een verklaring. Voorzitter Chris Buijink:

    "Natuurlijk ben ik teleurgesteld over de uitslag, maar de Britse keuze is helder. Voor ons komt het er nu op aan de Europese Unie verder te verbeteren en daarnaast te werken aan een goede nieuwe verhouding met het VK, op Duitsland na de belangrijkste handelspartner van ons land."

    Volgens de NVB roept de Brexit veel vragen op bij klanten. Er wordt extra personeel ingezet om alle vragen te beantwoorden.

    De beursgenoteerde Nederlandse banken staan rond 10.20 uur flink in de min. ING verloor ruim 14 procent, ABN Amro bijna 10.

    Paniekdag op beurzen Azië

    Onze correspondent in China Oscar Garschagen over de gevolgen van de Brexit op de beurzen van Azië:

    "Paniekdag op de Aziatische beurzen, waar verreweg de meeste investeerders dachten dat het Britse referendum als Chinees vuurwerk in een zomerse stortbui zou uitgaan. Alle Aziatische markten sloten fors af in de min: Tokio (Nikkei 225) voorop met 7,9 procent gevolgd door de Hang Seng in Hongkong met 4,7 procent. Britse banken en grote bouwmaatschappijen kregen de hardste klappen.

    De schade op de beurs van Shanghai (min 1,3 procent) bleef beperkt omdat grote investeerders door de autoriteiten waren gemaand niet te verkopen. Japan, China, Zuid-Korea zeggen de keuze van de Britten te respecteren, maar maken zich grote zorgen over de gevolgen voor de wereldeconomie. Sommige analisten zeggen echter dat de neergang van de Chinese economie eigenlijk een veel groter probleem vormt dan de Brits-Europese politieke echtscheiding, waar de komende jaren over onderhandeld moet worden.

    China, dat hele nauwe banden heeft met het VK en vooral de City, is voorlopig niet van plan Chinese banken en andere staatsbedrijven met kantoren in Londen te verkassen naar continentaal Europa, bijvoorbeeld Amsterdam."

    Wedkantoren speculeren over opvolging Cameron

    Cameron heeft nog geen uur geleden zijn aftreden bekend gemaakt, maar Britse bookmakers hebben nu al laten weten dat Boris Johnson favoriet is bij gokkers om de premier op te volgen. Dat heeft gokkantoor Ladbrokes laten weten, meldt persbureau Reuters. Achter Johnson volgen minister van Binnenlandse Zaken Theresa May en minister van Justitie Michael Gove.

    Wil Turkije nog bij EU?

    Turkse media speculeren druk over het organiseren van een referendum over de vraag of Turken nog wel bij de EU willen. Regeringsgetrouw dagblad Sabah gebruikt de term Turexit. Het idee voor een referendum kwam woensdag van president Erdogan.

    De Turken zijn beledigd omdat een toekomstig Turks EU-lidmaatschap in de campagnes in Groot-Brittannië is gebruikt als argument om uit de EU te stappen. De discussie is het zoveelste bewijs voor Turken dat de EU Turkije aan het lijntje houdt en dat moslims worden buitengesloten. Minister van buitenlandse Zaken Mevlut Cavusoglu sprak donderdag van ‘discriminatie’. De EU en Turkije praten al 53 jaar over toekomstig lidmaatschap. De steun daarvoor onder Turken is de afgelopen jaren drastisch verminderd.

    Cavusoglu zei voorstander te zijn van een volksraadpleging als de komende tijd opnieuw blijkt dat de EU niet serieus met Turkije wil onderhandelen.

    Vicepremier N-Ierland: referendum over aansluiting bij Ierland

    Martin McGuinness, leider van Sinn Féin en vicepremier van Noord-Ierland, vindt dat er een referendum moet komen over of Noord-Ierland het Verenigd Koninkrijk verlaat en zich aansluit bij Ierland.

    "De Britse regering heeft nu geen enkel democratisch mandaat de mening van de Noord-Ieren te vertegenwoordigen in toekomstige onderhandelingen met de EU. Ik geloof dat er een democratisch mandaat is om een grensreferendum te houden."

    De minister van Buitenlandse Zaken van Spanje heeft het VK opgeroepen de soevereiniteit over Gibraltar te delen, om vervolgens Gibraltar helemaal bij Spanje te voegen. In een overgangsperiode zouden de inwoners van Gibraltar hun Britse nationaliteit kunnen behouden en van een speciaal belastingregime gebruik kunnen maken. Gibraltar stemde in overgrote meerderheid voor 'Remain'.

    Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar Brexit, premier weg, Schotten roepen afscheiding, N-Ierse nationalisten willen ref over Ierse eenheid, Spanje wil Gibraltar. Nog geen 9 uur

    Cameron stapt op

    De Britse premier David Cameron vertrekt als premier van Groot-Brittannië. Dat heeft hij aangekondigd in een persconferentie voor de deur van 10 Downing Street. Hoewel Cameron altijd heeft volgehouden dat dit referendum uitsluitend over de toekomst van het Verenigd Koninkrijk ging en niet over "de toekomst van enige politicus, inclusief die van mijzelf", is hij van mening dat de onderhandelingen in Brussel ingezet moeten worden door een nieuwe premier.

    In oktober, als de Conservative Party een partijcongres houdt, moet er een nieuwe premier zijn, maar een precies moment voor aftreden gaf Cameron niet. Cameron zei niet de "kapitein van een schip te kunnen zijn" dat zo'n andere koers gaat varen dan hij in gedachte had. Cameron feliciteerde de leden van het team van de Leave-campagne en bedankte iedereen die heeft geholpen in het Remain-kamp.

    David Cameron will stand down, but says: “I will continue in post as PM with my cabinet for the next three months” https://t.co/zQYMaVoIq7

    — BBC Politics (@BBCPolitics) 24 juni 2016

    Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar Voor een man die niet wilde doordrammen over Europa (dixit Cameron in 2005) is dit wel een ironisch einde

    Twitter avatar titia_k Titia Ketelaar Cameron heeft koningin al ingelicht. Hij zal artikel 50 niet beginnen, moet nwe premier doen

    Spoedberaad oprichters EGKS

    De buitenlandministers van de zes landen die in 1952 de EGKS, de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, stichtten, de voorloper van de Europese Unie, komen zaterdag in Berlijn bijeen voor een spoedberaad. Het betreft de ministers van Frankrijk, Duitsland, Italië, België, Nederland en Luxemburg. Dat meldt AFP.

    Shell 'respecteert' Brits besluit

    De Nederlandse-Britse oliegigant Shell was tegenstander van een Brexit, maar "we respecteren het besluit van de meerderheid van de Britse bevolking die ervoor gekozen hebben te willen vertrekken," zegt het bedrijf in een verklaring.

    "We zullen met de regering van het VK en Europese instituties samenwerken op alle gebieden die implicaties kunnen hebben. Onze prioriteit is het blijvend bieden van betrouwbare, betaalbare energie aan onze klanten in Europa en het VK."

    Verbreekt Farage nu al verkiezingsbelofte?

    Een verhit gesprek in de Britse ochtendtalkshow Good Morning Britain. Veel Britten die voor Leave stemden lieten zich leiden door de belofte van UKIP-leider Nigel Farage dat de 350 miljoen pond die wekelijks naar de EU wordt overgemaakt nu naar de NHS, het Britse openbare gezondheidsstelsel, zou gaan. Maar Farage zei vrijdagochtend dat hij niet kan beloven dat al dit geld bij de NHS terecht zal komen. Bekijk hier het videofragment van het gesprek:

    WATCH: @Nigel_Farage tells @susannareid100 it was a 'mistake' for Leave to claim there'd be £350M a week for NHShttps://t.co/JNkl5k8IlK

    — Good Morning Britain (@GMB) 24 juni 2016

    Europese beurzen kelderen

    Na de beurzen in Azië, reageren ook die in Europa zeer heftig op het voorgenomen Britse afscheid van de EU. De beurs in Parijs verloor bij opening 8 procent, die in Groot-Brittannië zelf 7,7 en in Duitsland 10. De AEX in Amsterdam verliest 9 procent. ING kreeg het zwaar te verduren: een aandeel was in één klap ruim 20 procent minder waard. De Britse bank Barclays daalde zo'n 30 procent.

    Profiel Nigel Farage

    Zonder UKIP-leider Farage zou er geen referendum gehouden zijn – en was er geen Brexit gekomen, schrijft NRC-correspondent Titia Ketelaar vandaag. De rechts-populistische politicus eiste vannacht dan ook als eerste de overwinning op. Lees hier het profiel dat Ketelaar over de rol van Farage bij het referendum schreef.

    Tusk: what doesn't kill you makes you stronger

    Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad, is teleurgesteld over de Britse stem voor een Brexit. Dat heeft hij gezegd in een persverklaring. "Tusk noemde de uitslag een "historisch moment, maar niet het moment voor een hysterische reactie".

    Tusk zei de afgelopen dagen gesproken te hebben met alle Europese leiders. "We kunnen er niet omheen dat we liever een andere uitkomst hadden gezien", zei hij. Hij ziet nog altijd een toekomst voor de unie, want "what doesn't kill you makes you stronger":

    "We zijn vastbesloten onze eenheid van 27 landen te bewaren. Die eenheid is het raamwerk voor onze gezamenlijke toekomst."

    Volgens Tusk ontstaat door de uitkomst van het referendum geen "juridisch vacuüm". Voor de Britten blijven de reeds gemaakte afspraken gewoon staan. "Zowel de rechten als de plichten".

    Twitter avatar eucopresident Donald Tusk I will also propose to leaders that we start a wider reflection on the future of our Union #euco https://t.co/hi8BnwSBqm

    Internationale beurzen in de min

    Op de financiële markten zorgt het Britse ‘nee´tegen de EU voor seismische koersontwikkelingen. Het pond, dat donderdag nog klom tot 1,50 dollar, kelderde aanvankelijk met 11 procent tot iets meer dan 1,33 dollar, maar kroop weer iets terug tot rond 1,37 dollar.

    De aandelenbeurzen in Europa zijn nog niet open, maar in Azië staat de Japanse Nikkei-index nu bijna 8 procent lager, en de Hang Seng (Hong Kong) 4,6 procent lager. Opmerkelijk is dat de Chinese beurzen van Shanghai en Shenzen nauwelijks lijden, met verliezen van nog geen procent.

    Een grootscheepse vlucht in Duitse staatsleningen zorgt er voor dat het rendement op de tienjarige Duitse staatsobligatie zakt tot het record van -0,14 procent. Handel in termijncontracten in de Amerikaanse Standard&Poor's 500-index wees er vanmorgen op dat New York vanmiddag vijf procent lager zou kunnen openen.

    'Verenigd' Koninkrijk?

    Zo was de stemmenverdeling in het Verenigd Koninkrijk, verdeeld naar locatie, meldt de BBC.

    Twitter avatar BBCNews BBC News (UK) England: Leave Scotland: Remain Wales: Leave N Ireland: Remain What now for "United Kingdom" https://t.co/UjmmdHvyNP https://t.co/9zF0Wc9Ie8

    Labour-leider Corbyn: procedure om uit EU te treden nu starten

    Jeremy Corbyn, leider van de Labour-partij en tegenstander van een Brexit, wil dat de Britse Artikel 50-procedure om uit de EU te stappen onmiddellijk wordt gestart. Dat heeft hij tegen de BBC gezegd. Gevraagd naar zijn verklaring voor de uitslag zei Corbyn:

    "Veel gemeenschappen hebben het gehad met bezuinigingen en de manier waarop ze door opeenvolgende regeringen zijn gemarginaliseerd."

    Communities are "fed up" & feel "very angry," Labour Leader @JeremyCorbyn reacts to #Brexit https://t.co/K6pbNn362q https://t.co/F4te9umMTb

    — BBC Breaking News (@BBCBreaking) 24 juni 2016

    Rutte teleurgesteld

    Mark Rutte heeft de uitkomst van het Britse referendum "teleurstellend" genoemd. Dat meldt persbureau ANP. Toch is Rutte niet in paniek "Het is ook een stimulans om de EU te hervormen." In tegenstelling tot Geert Wilders is Rutte een tegenstander van een Nexit-referendum, omdat daar volgens hem geen belangstelling voor is.

    "Ons belang is de gevolgen voor Nederland zo klein mogelijk houden."

    Verklaringen Cameron en Tusk binnenkort

    De Britse premier Cameron komt om 08.00 uur plaatselijke tijd (09.00 uur hier) met een verklaring, zo meldt Sky News. Inmiddels heeft de pers zich in groten getale voor Downing Street 10 verzameld.

    De president van de Europese Raad Donald Tusk zal om 08.40 zijn visie op de Britse uitslag geven.

    Twitter avatar eucopresident Donald Tusk I will be talking at 08:40 am on the outcome of the referendum in the UK. Watch it live here: https://t.co/DCrFiZWuSl #UKRef

    Volg de verklaring van Tusk hier live

    Kiesraad bevestigt uitslag officieel: Brexit

    De Electoral Commission, de Britse kiesraad, heeft officieel verklaard dat het Verenigd Koninkrijk in meerderheid voorstander is van uittreding uit de Europese Unie. Dat meldt persbureau Reuters. Tot nu toe werden de uitslagen uit de verschillende kiesdistricten geteld door Britse en internationale media.
    In totaal hebben 33,568,184 mensen een stem uitgebracht, meldt de kiesraad op zijn website. Daarmee komt de uitslag op 72.2 procent.

    Bank of England: eventuele Brexit is voorbereid

    De Bank of England hield al rekening met dit Brexit-scenario en treft de noodzakelijke maatregelen om de monetaire en financiële stabiliteit van het Verenigd Koninkrijk te garanderen. Dat zegt de centrale bank van het Verenigd Koninkrijk in een verklaring, meldt persbureau Reuters.

    De Bank of England "volgt de ontwikkelingen nauwgezet", staat in de verklaring:

    "Zij heeft zich uitgebreid voorbereid op onvoorziene gebeurtenissen en werkt nauw samen met het ministerie van Financiën, andere binnenlandse autoriteiten en centrale banken in het buitenland."

    Cameron gaat door, zegt minister Buitenlandse Zaken

    De Britse premier David Cameron wil door als regeringsleider. Dat heeft minister van Buitenlandse Zaken Philip Hammond gezegd, meldt Sky News. "Wat het land nu nodig heeft, is continuïteit en stabiliteit."

    Hammond zei dat de uitslag betekent dat de Britse economie met "enkele zeer grote uitdagingen" te maken krijgt. De minister zei ook dat de uitslag ongetwijfeld tot nieuwe discussies over Schotse onafhankelijkheid zal leiden.

    Hammond: PM has been very clear he will stay on https://t.co/aqYy60wXNJ

    — Zoe Catchpole (@mazoe) 24 juni 2016

    Alle stemmen geteld

    De uitslag uit het laatste district is binnen. 'Leave' heeft in totaal 17.410.742 stemmen gekregen, 'Remain' 16.141.241. Oftewel 51,9 procent van de Britten wil de EU verlaten, 48,1 procent tegen.

    Reacties Nederlandse politiek over het algemeen in mineur

    De Britten moeten zo snel mogelijk de Europese Unie verlaten, vindt Europa-woordvoerder Kees Verhoeven van D66. De democraat zegt tegen ANP te vinden dat premier Cameron "hoog spel" heeft gespeeld door het lidmaatschap van de EU "in te zetten voor zijn eigen politieke gewin, en nu heeft hij keihard verloren,":

    "We kunnen ons niet langer laten gijzelen door de Britten."

    De VVD slaat tegenover ANP een minder geagiteerde toon aan. Anne Mulder noemt de Britten "een belangrijke bondgenoot en een bevriend land". Marit Maij, Europawoordvoerder van coalitiepartner PvdA, noemt de uitslag teleurstellend. "Maar we moeten de keuze van de Britten respecteren." Paul Tang uit de Europese fractie noemt het nu tijd om met de Britten te gaan onderhandelen:

    "We zullen niet gaan zwartepieten, maar zeker ook geen Sinterklaas spelen."

    Ook de Eurofractie van het CDA hoopt dat er snel duidelijkheid komt over hoe het nu verder gaat, zegt Esther de Lange uit het Europees Parlement tegen ANP.

    SP-leider Roemer vindt dat Nederland nu ook in onderhandeling moet in Brussel.

    Twitter avatar emileroemer Emile Roemer Een mokerslag voor Brussel en voor politici die werken aan Superstaat Europa. De EU moet op de schop. Minder Brussel, meer democratie.

    De Europese fractie van de ChristenUnie-SGP spreekt van een "historische gitzwarte dag voor de EU en voor Nederland":

    "De EU verliest één van de grootste lidstaten en de gevolgen van die stap kunnen vér strekken. Nederland verliest in de EU een uiterst belangrijke politieke bondgenoot waar we het zeer vaak geheel mee eens waren."

    Geert Wilders toonde zich eerder opgetogen:

    Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Hoera voor de Britten! Nu is het onze beurt. Tijd voor een Nederlands referendum! #ByeByeEU https://t.co/inUxfaboA8

    President Europese Commissie reageert

    Martin Schulz, president van de Europese Commissie, zegt de uitslag van het Britse referendum te betreuren. Wel zegt hij dat de EU de gevolgen van de uitslag aankan en dat hij de wens van het Britse volk zal respecteren. Dat meldt de BBC.

    Kredietbeoordelaar S&P: AAA-rating VK onhoudbaar

    De AAA-rating, de hoogst mogelijke waardering van de staat van een economie, van het Verenigd Koninkrijk is "onhoudbaar" nadat gekozen is voor een Brexit. Dat meldt The Financial Times. Dat het VK nog een AAA-waardering had bij S&P had te maken met de verwachting dat het in de EU zou blijven.

    Bij concurrent Moody's was het VK al lang voor het referendum zijn hoogste rating kwijtgeraakt.

    Spoedzitting Frans kabinet

    De uitslag van het Britse referendum zal ook in andere Europese landen op één staan op de politieke agenda, zoals in Frankrijk meldt onze correspondent Peter Vermaas.

    Twitter avatar petervermaas Peter Vermaas Elysée is in spoedzitting bijeen. Hollande zou rond 9 uur met een verklaring komen.

    Farage: Brexit ook exit Cameron

    UKIP-leider Nigel Farage heeft gezegd dat het "onacceptabel" is als Cameron aanblijft als premier en leider van de Conservatieve Partij. Dat meldt persbureau Reuters.

    Wat Farage betreft, moet het leiderschap gaan naar Boris Johnson, de voormalige burgemeester van Londen, of Michael Gove, de minister van Justitie. De twee mannen waren de drijvende krachten achter de Leave-campagne binnen de Conservative Party. "Ik denk dat we een Brexit-premier moeten hebben", zei Farage

    Flinke daling koersen pond en euro

    Op de financiële markten maakt men zich duidelijk zorgen over de uitslag van het referendum. De koers van het Britse pond ten opzichte van de dollar daalt al uren en staat op het laagste niveau sinds 1985. Ook de koers van de euro zakt in.

    GBPUSD Curncy (GBP-USD X-RATE) 3 2016-06-24 07-40-43

    EUR Curncy (Euro Spot) 1 Days 1  2016-06-24 07-31-27

    Campagneleider Leave-kamp: Cameron moet blijven

    De campagneleider van het Leave-kamp Matthew Elliott heeft tegenover persbureau Reuters gezegd dat het nu aan premier Cameron is om de wil van het Britse volk te implementeren. Wat Elliott betreft hoeft niet direct Artikel 50, dat een vertrek uit de EU regelt, in werking worden gesteld. Het Leave-kamp is steeds voorstander geweest van een meer informele exitprocedure.

    Volgens Elliott is Cameron uitstekend geschikt om deze taak uit te voeren. De campagneleider ziet weinig sjoege in het vertrek van de premier. Veel analisten gaan er juist vanuit dat Cameron zijn ambt zal moeten neerleggen, omdat hij zo fel campagne heeft gevoerd voor Remain.

    Ook uit het buitenland stromen de reacties binnen. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Frank-Walter Steinmeier heeft bedroefd op de uitslag van het Britse referendum gereageerd. Hij sprak van een "treurige dag voor Europa en het Verenigd Koninkrijk".

    Twitter avatar GermanyDiplo GermanForeignOffice FM #Steinmeier: The early morning news from #GreatBritain are truly sobering. It looks like a sad day for #Europe+the #UnitedKingdom. #UK 🇪🇺

    Marine Le Pen wil Frans referendum

    Geert Wilders riep vanochtend al op tot een Nexit-referendum, zijn Franse geestverwant Marine Le Pen van het Front National wil het ook in een nationaal referendum hebben over EU-lidmaatschap.

    Twitter avatar MLP_officiel Marine Le Pen Victoire de la liberté ! Comme je le demande depuis des années, il faut maintenant le même référendum en France et dans les pays de l'UE MLP

    D66 keihard voor Cameron

    Europa-woordvoerder Kees Verhoeven van D66 geeft David Cameron er flink van langs. Tegenover persbureau ANP verklaart hij:

    "De Britse premier Cameron heeft hoog spel gespeeld door het Europees lidmaatschap in te zetten voor zijn eigen politiek gewin, en nu heeft hij keihard verloren. Zowel Groot-Brittannië als Europa komt hier verzwakt uit, we moeten nu alles op alles zetten om de EU te versterken en te democratiseren. Wat D66 betreft is het duidelijk, aankomende dinsdag moet Cameron direct het Brits verzoek op tafel leggen om de EU te verlaten. We kunnen ons niet langer laten gijzelen door de Britten. Een meerderheid stemde brexit, dan moeten ze nu ook zo snel mogelijk de EU verlaten."

    Nederlandse bedrijven reageren teleurgesteld

    De Rabobank heeft bedroefd op de uitslag van het Britse referendum gereageerd. Tegenover ANP verklaarde een woordvoerder:

    "Wij betreuren dit enorm. EU-integratie is een belangrijke motor geweest voor groei en Nederland heeft daar heel sterk van geprofiteerd. Wij hopen dat dit geen voorbode is van verdere desintegratie van de EU. We hopen dat de uittreding geordend en harmonieus verloopt en dat ook daarna een hoge mate van vrijhandel met de EU mogelijk blijft. Of we onze activiteiten terugtrekken uit Groot-Brittannië staat nog niet vast. Dat hangt af van de beslissingen die onze klanten nemen. Nu breekt een grote periode van onzekerheid aan. Dat is met name het probleem."

    De KLM had een meer neutrale reactie. "Voor de dagelijkse KLM operatie heeft een brexit geen gevolgen. KLM vliegt op 16 bestemmingen in Groot-Brittannië", aldus een woordvoerder tegenover ANP.

    Wilders wil Nexit

    PVV-leider Geert Wilders heeft de Britten gefeliciteerd met de overwinning van het Leave-kamp. Wilders riep op tot het organiseren van eenzelfde soort referendum in Nederland, waarin burgers zich over een 'Nexit' mogen uitspreken.

    Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Hurrah for the British! Now it is our turn. Time for a Dutch referendum! #ByeByeEU https://t.co/kXZ0aQtgmx

    Op de PVV-website schreef Wilders:

    "Wij willen weer de baas worden over ons eigen land, ons eigen geld, onze eigen grenzen en ons eigen immigratiebeleid. Als ik premier word, dan komt er ook hier in Nederland een referendum over het verlaten van de Europese Unie. Laat het Nederlandse volk spreken."

    Wilders was als enige Nederlandse partijleider voor een vertrek van de Britten uit de EU. De PVV-leider heeft er in het verleden vaker voor gepleit dat Nederland uit de Europese Unie stapt.

    Waar werd het meeste voor en waar het meeste tegen gestemd?

    Na het tellen van meer dan 90 procent van de stemmen is het duidelijk waar de meeste mensen voor en tegen een vertrek uit de Europese Unie hebben gestemd. In Boston stemden de meeste mensen Leave, in Gibraltar werd het meest Remain gestemd. The Guardian stelde twee top tiens samen:

    Top 10 Leave

    Boston – 75.6%
    South Holland – 73.6%
    Castle Point – 72.7%
    Thurrock – 72.3%
    Great Yarmouth – 71.5%
    Fenland – 71.4%
    Mansfield – 70.9%
    Bolsover – 70.8%
    North East Lincolnshire – 69.9%
    Ashfield – 69.8%

    Top 10 Remain

    Gibraltar – 95.9%
    Lambeth – 78.6%
    Hackney – 78.5%
    Haringey – 75.6%
    City of London – 75.3%
    Islington – 75.2%
    Wandsworth – 75.0%
    Camden – 74.9%
    Edinburgh – 74.4%
    East Renfrewshire – 74.3%

    Schotse premier: Brexit levert nieuwe roep onafhankelijkheid op

    De Schotse premier Nicola Sturgeon heeft vrijdag in alle vroegte op de uitslag gereageerd. Zij zei dat Schotland overweldigend voor het behoud van het EU-lidmaatschap heeft gestemd. Dit resultaat zal de roep om Schotse onafhankelijkheid nieuw leven inblazen. Sturgeon:

    "De stemuitslag hier maakt het duidelijk dat de Schotten hun toekomst zien als onderdeel van de Europese Unie.

    In alle 32 kiesdistricten in Schotland stemde een meerderheid voor Remain, in totaal 62 procent voor en 38 procent tegen. In 2014 organiseerde Schotland een referendum voor onafhankelijkheid van het Verenigd Koninkrijk. Toen stemde een meerderheid tegen.

    Overwinning Leave definitief

    Het is definitief. Het In-kamp kan de voorstanders van een Brexit niet meer inhalen, meldt de BBC. Leave heeft volgens de meest recente cijfers 16.835.512 stemmen behaald, Remain 15.692.093.

    Bereiden Brexit-aanhangers uit het conservatieve kamp vertrek Cameron voor?

    Minister van Justitie Michael Gove en oud-burgemeester Boris Johnson, de drijvende krachten achter de Leave-campagne, zouden praten over de voorwaarden voor het vertrek van premier David Cameron. Dat meldt BBC op gezag van een anonieme bron. Veel is nog onduidelijk dus, maar analisten gaan er vanuit dat Cameron zijn ambt na deze uitslag moet neerleggen.

    Twitter avatar bbclaurak Laura Kuenssberg One source tells me Gove and Boris negotiating the terms of Cameron's departure - only one source

    Ook Sky News concludeert: 'Leave' verslaat 'Remain'

    Eerder vannacht was er voor de BBC en ITV al geen twijfel meer mogelijk dat de voorstanders van een Brexit hun zin krijgen en dat het Verenigd Koninkrijk uit de EU vertrekt. Met nog maar dertien districten van de 382 te tellen, acht ook Sky News de tijd rijp om de winst aan het Brexit-kamp toe te kennen. 'Leave' staat op 52 procent, 'Remain' op 48. Of in absolute getallen: 16.468.162 om 15.387.695. Volgens The Guardian betekent dat dat 'Remain' 83 procent van de nog te stemmen tellen moet winnen om voor een wonder te kunnen zorgen.

    Wat betekent de winst van 'Leave'?

    Rond half vijf was er geen andere conclusie meer mogelijk. Voorstanders van een vertrek uit de Europese Unie lagen zo ver voor dat de overwinning ze niet meer kon ontgaan. Het Leave-kamp wint, maar wat betekent dit?

    Die vraag en andere vragen (wat doen de Schotten nu? Hoe reageert Brussel?) zullen de komende dagen de Britse en Europese politiek gaan domineren. NRC-correspondent Titia Ketelaar blikt alvast vooruit in dit artikel.

    Britten willen weg uit EU

    Toch verrassend hebben Britten er voor gekozen niet langer onderdeel van de EU uit te willen maken. Nu bijna alle stemmen zijn geteld, kan het Remain-kamp niet meer winnen. Volg vandaag in dit liveblog alle ontwikkelingen en reacties op deze historische Britse beslissing. En lees hier de ontwikkelingen van gister en vannacht terug.