Turkse homo weerbaar naar de Gay Pride

De Gay Pride werd sinds 2003 zonder grote problemen gehouden in Istanbul. Dit weekend dreigt de parade echter uit te lopen op een confrontatie met de politie. Homo’s zijn op zelfverdedigingsles gegaan. Na Orlando „moeten we elkaar juist steunen”.

Boven: de Trans Pride, een jaarlijkse transgenderbetoging, afgelopen zondag in Istanbul. Onder: de cursus zelfverdediging tegen homo- en transfobe aanvallen. Foto’s Özge Sebzeci

Cem Arik (22) is te laat binnengekomen om mee te doen. Hij zit op een van de banken langs de muur van het souterrain in het centrum van Istanbul waar de workshop ‘Zelfverdediging tegen homo- en transfobe aanvallen’ wordt gegeven. De instructies zijn ook nuttig zonder zelf mee te oefenen, zegt hij.

„Niet te laag”, roept instructeur Cagil Ömerbas. Hij demonstreert een draai met een opgeheven elleboog om een belager in zijn gezicht te raken. Een man of dertig werken zich in tweetallen in het zweet. Ze doen de bewegingen van Ömerbas na. De ventilatoren staan op de hoogste stand. Hij laat onder meer de hamervuist zien en trucs om los te komen als iemand je bij de keel grijpt.

Vaardigheden die aanstaande zondag van pas zullen komen, verwacht Arik. Dan wordt in Istanbul de Gay Pride 2016 gehouden. Het zou het geplande feestelijke hoogtepunt ter afsluiting van de jaarlijkse Pride-week moeten worden, maar dreigt uit te lopen op een harde confrontatie met de politie.

De gouverneur van Istanbul wil de parade alleen toestaan op afgelegen terreinen voor grote evenementen. Niet in het centrum van de stad, waar de parade tot nu toe altijd werd gehouden. Hij zegt te vrezen voor de veiligheid van deelnemers en publiek en voor verstoring van de openbare orde. De kans op een aanslag door de terreurbeweging Islamitische Staat (IS) wordt aanzienlijk geacht. Afgelopen maart nog blies een terrorist zich in dit deel van de stad op, waarbij hij vijf omstanders mee de dood in nam.

Dreiging van een aanslag

Antiterreureenheden van de politie hebben op 17 juni in Istanbul drie IS-strijders opgepakt, onder wie twee uit Dagestan. Ze hadden onder meer bomvesten in hun woning. Ze zouden plannen hebben gehad om een aanslag te plegen tijdens de Trans Pride van afgelopen zondag, een jaarlijkse betoging voor transgenders. Het is nog onduidelijk waar dat uit blijkt.

Het verbod kwam een paar dagen nadat groepen religieuze ultranationalisten, waaronder de Anatolische Moslimjongeren, de regering opriepen de parade te verhinderen. „Sta dit soort immoraliteit niet toe in onze heilige maand”, zeiden vertegenwoordigers van de Alperen Ocaklari in een videoboodschap, met een verwijzing naar de ramadan. Een boodschap die extra hard aankwam, zo kort na de slachting in homoclub Pulse in Orlando.

Cem Arik, pas afgestudeerd econoom, geeft toe dat hij, zoals de meeste mensen in Istanbul, een beetje angstig is. „Ik heb IS voortdurend in mijn achterhoofd. In de metro, op straat. Het kan ieder moment gebeuren.” De Gay Pride is een aannemelijk doelwit. Maar hij gaat zondag wel de straat op. Tuba (22), een studente politicologie die fanatiek meedoet aan de workshop, wil ook gaan lopen. „Het kan gevaarlijk zijn. Maar als wij het niet doen, wie dan? We moeten elkaar juist nu steunen en ons verenigen.”

De organisatoren van de parade hebben aangifte gedaan tegen ultranationalisten die bedreigingen uitten. Ze proberen het verbod van de gouverneur via de rechtbank aan te vechten en zijn van plan het te negeren, omdat ze geen toestemming nodig hebben om over straat te lopen. De overheid zou seksuele minderheden moeten beschermen en het recht om te betogen moeten respecteren, vinden ze. Nu gebeurt het tegenovergestelde.

Ze wantrouwen de motieven van de conservatieve regeringspartij. Dat komt door het recente verleden. Zonder terreurdreiging verbood de gouverneur vorig jaar opeens de Gay Pride omdat de parade – ook toen tijdens de ramadan – gevoelig zou liggen bij bepaalde groepen in de maatschappij. De tienduizenden deelnemers die toch de straat op gingen, werden getrakteerd op traangas en waterkanonnen.

Politisering van Gay Pride

Sinds 2003 werd de Gay Pride in Istanbul zonder grote problemen gehouden. Het aantal deelnemers werd steeds groter, de stemming steeds uitgelatener. Wetswijzigingen door de AKP-regering van Recep Tayyip Erdogan, toen nog premier, maakten het gemakkelijker organisaties op te richten, ook voor homoseksuelen. In 2014 liepen 80.000 mensen mee. Het was de grootste Gay Pride ooit in de islamitische wereld.

Datzelfde jaar werd ook een openlijk lesbisch gemeenteraadslid gekozen. Sedef Cakmak zit namens de republikeinse oppositiepartij CHP in de gemeenteraad van Besiktas, een deelgemeente van Istanbul. Ook de HDP, voortgekomen uit de Koerdische politieke beweging, zette homorechten op de agenda.

En met die politisering werd de Gay Pride opeens een probleem. De meeste politiek actieve homo’s, lesbo’s en transgenders horen bij de oppositie. Ze identificeren zich met de problemen van andere minderheden in Turkije, zoals alevieten en Koerden. Tijdens de massale Gezi-protesten tegen de regering in 2013 waren ze sterk vertegenwoordigd.

„Ze zijn wakker geworden”, zegt Mehmet Akin over de regering. Akin is van SPoD, een Turkse organisatie voor seksuele minderheden. „Voorheen zagen politici ons niet als een politieke groep en hadden ze het niet over ons. Opeens worden steeds meer uitspraken gedaan. En wordt de religieuze kaart gespeeld; dat we onze parade niet tijdens de ramadan zouden moeten houden. Maar onze parade is geen demonstratie tegen de ramadan. En dit is een seculier land.”

Een groot deel van de Turken ziet homoseksualiteit als een zonde. Tegelijk bestaat er een vorm van tolerantie. Zolang er maar niet over wordt gepraat. De meeste homo’s komen tegenover hun ouders en op hun werk niet uit de kast.

„Sinds ik mijn armen en borst onthaar, denk ik dat mijn vader zich dingen over me afvraagt, maar hij zegt niets”, vertelt Arik, die nog bij zijn ouders woont. „Ik ben belangrijk voor hem, zijn enige zoon.” Zijn moeder weet het wel, maar praat er niet over. „Ze is bang wat anderen zullen denken en wat de buren zouden zeggen als ik uit de kast kom”, zegt Arik.

Die schaamtecultuur beheerst ook de politiek. Zolang homorechten geen politiek onderwerp waren, was er vooruitgang. Pas wanneer autoriteiten, wereldlijk of religieus, zich gedwongen zien een standpunt in te nemen wordt het moeilijk. De Gay Pride in Istanbul werd zo groot en succesvol dat het evenement moeilijk te negeren was.

Erdogan en de transgender

Afgelopen zondag, een paar uur nadat de politie de Trans Pride verhinderde, lieten president Erdogan en zijn vrouw Emine zich fotograferen met de razend populaire transgender artiest Bülent Ersoy. Ze was uitgenodigd voor een iftar, de maaltijd waarmee tijdens de ramadan de vasten wordt gebroken na zonsondergang. De timing doet vermoeden dat ‘het paleis’ wil bewijzen niet actief antitransgender te zijn.

De parade van zondag draait om trots in plaats van schaamte, om laten zien in plaats van verstoppen. De organisatie hoopt op politiebescherming, geen obstructie. „Het is ons recht”, zegt Akin, die actief is in de organisatie van de Pride.

De serieuze IS-dreiging vormt wel een dilemma waar ook de organisatoren mee worstelen. „We willen de gemeenschap ook niet in gevaar brengen.” Vooralsnog gaan de voorbereidingen door. „Dit is van groot symbolisch belang. Een succesvolle Pride zou een van de weinige positieve geluiden in Turkije zijn op het moment.”

    • Marloes de Koning