De enige uitweg? Samenwerken

Zondag gaat Spanje weer stemmen. Het politieke tweestromenland heeft plaatsgemaakt voor versplintering. En dat is wennen

Albert Rivera, de leider van Ciudadanos (tweede van links), voert campagne bij een reusachtige paëlla. Foto Javier Barbancho/Reuters

Voor de deur van theatercafé Babel in Torrelodones, iets buiten Madrid, heeft een parkeerplaats voor auto’s plaatsgemaakt voor een kleine fietsenstalling. „Verschillende mensen hebben me gevraagd of ik daar niet kwaad over was”, zegt café-eigenaar Carlos López. „Het was juist op mijn verzoek. Ze konden niet geloven dat dit in overleg had plaatsgevonden. In Spanje is zo’n samenwerking tussen verschillende partijen nogal ongebruikelijk.”

Samenwerken is het sleutelwoord in aanloop naar de verkiezingen van zondag 26 juni. De Spanjaarden moeten opnieuw naar de stembus omdat de partijen er na de verkiezingen van december niet in zijn geslaagd een regering te vormen. Die verkiezingen stonden in het teken van het einde van het tweepartijenstelsel waarin de conservatieve Partido Popular (PP) en de sociaal-democratische PSOE elkaar in de regering afwisselden. Het is nu de vraag hoe nieuwe partijen als Podemos en Ciudadanos een echte stem krijgen in het bestel.

Albert Rivera, lijsttrekker van het liberale Ciudadanos, ziet het zo: „De verhoudingen in de Spaanse politiek zijn veranderd. Dat is een gegeven. Maar nu moet een volgende stap worden gezet. Er moet een regering worden gevormd die recht doet aan het stemgedrag van de Spanjaarden. Dat is zeer complex. Ik ben voor veranderingen, maar niet tegen iedere prijs. En zeker niet als sommigen het Griekse of Venezolaanse model willen”, zegt hij op een bijeenkomst voor buitenlandse media in Madrid.

Rivera verwijst met ‘Griekenland en Venezuela’ naar zijn grootste politieke rivaal, Pablo Iglesias. De leider van Podemos heeft een samenwerkingsverband gesloten met Izquierda Unida (Verenigd Links) en biedt een radicaal alternatief op links voor de PSOE. Volgens de laatste peilingen zou deze alliantie, Unidos Podemos, de socialisten voorbijstreven. Ciudadanos staat lijnrecht tegenover Unidos Podemos en is juist een alternatief voor regeringspartij PP van Mariano Rajoy. Zo heeft Spanje nu vier grote partijen, die zich vooral tegen elkaar afzetten.

PP en PSOE vertegenwoordigen het oude Spanje. Unidos Podemos en Ciudadanos staan symbool voor een veranderend Spanje. De oude rivalen zijn gebleven. Er is een nieuwe zwart-wittegenstelling bij gekomen.

De filosoof en schrijver Fernando Savater heeft er zijn eigen verklaring voor. „In Spanje speelt de burgeroorlog [1936-1939] nog altijd een rol. Alsof nog steeds wordt geprobeerd om de oorlog als ‘de goeden’ te winnen. Nog altijd wordt er gewezen naar [dictator] Franco of het [linkse] Volksfront. In Spanje is het het één of het ander. Zon of schaduw. Real Madrid of Barcelona. Daarom paste het tweepartijenstelsel zo goed.”

Savater probeerde in 2007 als grondlegger van de liberale Unión Progreso y Democracia al een alternatief te bieden voor PP en PSOE. „Destijds was Spanje, met uitzondering van de nationalisten in Baskenland en Catalonië, zeer tevreden over het tweepartijenstelsel. Onze partij werd als een bedreiging gezien voor de bestaande verhoudingen. Maar door de economische crisis is er in korte tijd veel veranderd. De onvrede uitte zich op verschillende manieren. Ook oude nationalistische sentimenten kwamen weer naar boven. Het doet denken aan de Carlistenoorlogen uit de negentiende eeuw, toen de Catalanen en de Basken zich wilden losmaken. De separatisten zijn altijd een gevaar geweest voor Spanje”, stelt Savater, die in het verleden werd bedreigd door de ETA.

Volgens Savater moet Spanje er nu voor waken dat het politieke landschap te veel versplintert. „In het verleden keken we altijd naar Europa voor een oplossing. Maar vandaag de dag lost Europa niemands problemen op. We moeten juist voorkomen dat Europa er nóg een probleem bij krijgt. Misschien zou het wat makkelijker worden als Rajoy een stapje terug zou doen.” En dan lachend: „Maar daar heb ik hem zelf nog niet over gehoord.”

Twee reële opties

De oude en nieuwe politieke partijen ontkomen niet aan samenwerking. Op basis van de laatste peilingen zijn er twee reële opties: Een regering van de PP, gedoogd door Ciudadanos en PSOE. Of Rajoy opnieuw premier kan worden is maar zeer de vraag. Een nieuwe affaire, waarbij de minister van Binnenlandse Zaken in opspraak is geraakt omdat hij een fraudebestrijder in Catalonië in 2014 opriep Catalaanse partijen te vervolgen, heeft de verhoudingen verder op scherp gezet. Een linkse coalitie tussen Unidos Podemos en PSOE, al dan niet met steun van kleine partijen, is een andere mogelijkheid.

Carlos López roert in zijn koffie in zijn café in Torrelodones. „Twee grote partijen hebben veertig jaar de dienst uitgemaakt. De angst voor de dictatuur zit bij ouderen soms nog diep. Maar ik ben een veertiger. Ik kijk naar de toekomst. Een nieuwe tijd is aangebroken. Alleen door samenwerken kunnen we vooruit”, zegt López. Hij wijst nog eens naar de fietsen die voor zijn deur zijn geparkeerd.

    • Koen Greven