Oliver Twist met 299 broertjes

Een bende ronselde „minstens 300 jonge kinderen” om zakken te rollen in Europese steden, zegt de politie. Sommigen werden verslaafd gemaakt.

Een jongen speelt accordeon op straat in Servië. Onder de naam 13 Oceans stelde de politie afgelopen jaar onderzoek in naar een bende die „minimaal 300 jonge kinderen” uit voormalig Joegoslavië dwong te stelen. Foto iStock

Het is woensdagochtend 15 juni, de hemel is strak blauw, als Nederlandse en Catalaanse politieagenten zich in de periferie van Barcelona opmaken om een huis binnen te vallen. Al ruim een jaar zit de Nederlandse politie achter een Oost-Europees koppel aan. Ze maken deel uit van een internationale mensenhandelbende, die kinderen dwingt te stelen. Zakkenrollen, met name. Collega-agenten – mitrailleur in de aanslag – houden de straat voor het huis in de gaten.

Dan gaat de deur open. Binnen is het smerig. En klein. Een wirwar aan elektriciteitsdraden steekt uit de stopcontacten. De politie arresteert een 49-jarige man en een 46-jarige vrouw, Oost-Europeanen. In dezelfde kamer spelen op dat moment zes kinderen op de vieze vloer, de oudste is 16 jaar.

De arrestaties waren onderdeel van een internationaal onderzoek naar kinderuitbuiting, geleid door de Nederlandse politie. Onder de naam 13 Oceans stelde de politie afgelopen jaar onderzoek in naar een bende die „minimaal 300 jonge kinderen”, voornamelijk afkomstig uit Bosnië en Kroatië en andere landen van voormalig Joegoslavië, dwong te stelen in Nederland en andere Europese landen.

De Nederlandse politie zette twintig rechercheurs op het onderzoek. Buitenlandse politiecollega’s haakten aan. Arthur de Rijk, werkzaam bij de politie en onderzoeksleider van 13 Oceans: „Sommige kinderen moesten duizend euro per dag verdienen.”

Piepjonge winkeldiefjes

Hoe kwam de Nederlandse politie dit criminele netwerk op het spoor? En: wat is de werkwijze van de bende?

Signalen van deze Oliver Twist-achtige bende waren er al langer in Nederland. Vooral in Amsterdam en Rotterdam werden de afgelopen jaren regelmatig piepjonge zakkenrollertjes en winkeldiefjes uit Midden- en Oost-Europa aangehouden. Vaak nog maar 10, 11, 12 of 14 jaar oud. Altijd: onder de 18, dus minderjarig. Zo meldde Jeugdzorg Rotterdam een aantal jaren terug dat het aantal zaken waarbij vermoed werd dat jonge kinderen gedwongen werden tot diefstal jaarlijks steeg. Ook in Amsterdam klonk een soortgelijk geluid. Daar waren tussen 2009 en 2014 241 strafzaken waarin jonge kinderen uit Midden- en Zuidoost-Europa waren opgepakt voor diefstal en zakkenrollerij. Er werd niet vastgesteld of dat onder dwang gebeurde. Vermoedens waren er wel.

Op het politiebureau leidden de aanhoudingen van al dat grut tot opgetrokken wenkbrauwen en verbaasde blikken. Zó jong? En: waar zijn de ouders in hemelsnaam? Verder werd er weinig meegedaan. Sterker: jonge zakkenrollers kwamen na verhoor gewoon in de cel terecht. En werden vervolgens zo snel als kon teruggestuurd naar het land van herkomst.

Dat signalen van mensenhandel binnen criminele Roma-netwerken mogelijk niet werden herkend, is niet nieuw. Dat schreef ook de Nationaal Rapporteur Mensenhandel Corinne Dettmeijer in het rapport Zicht op Kwetsbaarheid uit april 2016. Politie, gemeenten en zorgpartners moesten beter getraind worden in het herkennen van mensenhandel bij Roma-netwerken, schreef Dettmeijer.

„Deze kinderen”, zegt Warner ten Kate, als officier van justitie belast met de aanpak van mensenhandel, „werden beschouwd als daders, terwijl het eigenlijk slachtoffers waren”. Dat is sinds 13 Oceans veranderd, zegt Ten Kate. „We kijken nu eerst of het kind mogelijk slachtoffer is van mensenhandel. In dat geval worden meteen de zorginstellingen erbij betrokken.”

De rekrutering gaat snel. Geraffineerd. En vaak meedogenloos. De kinderen worden geronseld in arme gezinnen uit voormalig Joegoslavië en „losgekoppeld van hun natuurlijke ouders”, zegt Ten Kate. Daarna worden ze ondergebracht bij hun ‘nieuwe ouders’. Die leren ze de regels die gelden in hun nieuwe leven. Ten Kate: „Regel 1: de buitenwereld is vijandig. Regel 2: van politie en hulpverleners moet je niks verwachten. Regel 3: stelen is een goede manier om te overleven. En regel 4, heel belangrijk: het enige waar je op terug kunt vallen is je nieuwe familie.”

Geoliede machine

Die ‘nieuwe familie’ functioneert als een geoliede machine. De rolverdeling is helder. ‘Chauffeurs’ brengen kinderen „in busjes” naar Nederland, België, Duitsland, Oostenrijk of Spanje. Begeleiders houden de kinderen in de gaten op treinstations, drukke winkelstraten, popevenementen en festivals. Daar wachten de kinderen op hun kans. Daar moeten ze roven. „Sommige kinderen worden drugsafhankelijk gemaakt”, zegt Ten Kate.

Dat stelen blijft niet onopgemerkt. In het voorjaar van 2015 pakt het Amsterdamse zakkenrollersteam herhaaldelijk dezelfde jongeren op voor zakkenrollerij en winkeldiefstal. „Telkens weer dezelfde koppies”, zegt De Rijk: „Sommige kinderen stonden met 35 verschillende identiteiten in onze computer.”

Dat zorgt voor achterdocht bij de politie in Amsterdam. De Amsterdamse politie start een onderzoek en al snel blijkt dat ook in andere delen van Nederland heel jonge zakkenrollers actief zijn. En steeds worden ze op afstand begeleid door een ouder persoon. Onder leiding van het Parket Amsterdam en het Landelijk Parket wordt landelijk onderzoek begonnen naar de bende. Dat wordt later uitgebreid, de grens over.

Via dit recherchewerk stuit de politie op de 49-jarige man, die zich vermoedelijk al veel langer bezighoudt met kinderuitbuiting. De Rijk: „We denken dat hij zich al tien jaar bezighoudt met deze vorm van mensenhandel. Hij trekt door heel Europa met kinderen.”

Die man verbleef tot voor kort met de zes kinderen, vermoedelijk van Bosnische komaf, in het asielzoekerscentrum in Ter Apel. Er waren signalen dat het slecht ging met de zes kinderen, zegt De Rijk. Ze verzuimden op school en werden door de kinderrechter onder speciaal toezicht gesteld. Dat was het moment dat de 49-jarige Oost-Europeaan de kinderen meenam naar het buitenland. Het vervoer werd geregeld door de 46-jarige Oost-Europese vrouw. Zij reed de kinderen naar Barcelona.

Daar worden de kinderen uiteindelijk bevrijd van de mensenhandelaar. De twee verdachten zitten vast in Spanje en worden binnenkort overgebracht naar Nederland. Het groepje kinderen is door het Leger des Heils en Stichting Nidos meegenomen naar „een veilige omgeving” in Nederland.

    • Martin Kuiper