Overleden: Australisch-Nederlandse regisseur Paul Cox (76)

Filmmaker Nederlander die de vader van de Australische film werd.
De kwetsbaarheid van het leven was zijn grootste thema. Zondag overleed in zijn woonplaats Melbourne de in Nederland geboren filmmaker Paul Cox.

AP Photo/Bikas Das

„Alles wat we doen moet op een of andere manier een zelfportret zijn, niet om ons ego te plezieren, maar om onze natuurlijke geneigdheid te voeden om schoonheid te delen en te reflecteren op onze innerlijke waarheden.”
2106CUL_coxposter5

Rusteloze leven
2106CUL_coxposter2
2106CUL_coxposter1
Dat schreef de in 1940 in Venlo geboren en in 1965 naar Australië geëmigreerde filmmaker Paul – Paulus Henrique Benedictus – Cox in 1998 in zijn ‘autobiografische reis’ Illuminations. Het is geen boek waarin hij terugkijkt op zijn leven – van de eerste herinneringen aan zijn naoorlogse „jeugd in een Nederlandse provinciestad nabij de Duitse grens” tot de melancholische conclusie dat hij in de herfst van zijn rusteloze leven, in de aanblik van zijn moeders schommelstoel en zijn vaders gedichten een vreemdeling is geworden in zijn eigen herinneringen. Het zijn eerder aantekeningen waarin hij greep probeert te krijgen op het feit dat de tijd voorbijgaat. En dat zijn eigen leven daar een symptoom van is. Zijn eerste herinnering was de inval van de Duitsers. Zijn laatste film Force of Destiny (2015) ging over zijn levertransplantatie en de nieuwe liefde die hij in het aanzicht van de dood nog gevonden had.

De kwetsbaarheid van het leven, de fragiele relaties tussen mensen, het is de rode draad in zijn leven en zijn werk. Aanvankelijk werkte hij in Australië als fotograaf, maar vanaf de jaren zeventig begon hij films en documentaires te maken. In totaal zo’n twintig speelfilms en bijna evenveel documentaires. In zijn nieuwe vaderland geldt hij als „de vader van de onafhankelijke film” met zelfgefinancierde films als My First Wife (1984), over zijn eigen echtscheiding en Cactus (1986), losjes gebaseerd op de blindheid van zijn moeder.

Behoeden tegen de tijd
Zijn bekendste film is waarschijnlijk de documentaire Vincent (1987), waarin acteur John Hurt de brieven van Theo van Gogh aan zijn schilderende broer voorleest. Zijn grootste frustratie Molokai: The Story of Father Damiaan (1999), een groots opgezette Belgisch-Nederlandse coproductie over de Belgische pater Damiaan die eind negentiende eeuw een leprozenkolonie opzette op Hawaï. De film werd op last van de producent gehermonteerd en Cox verloor op slag zijn vertrouwen in de filmindustrie. Maar een jaar later kwam hij alweer sterk terug met Innocence (2000) waarin twee jeugdgeliefden elkaar na veertig jaar weer ontmoeten, en een van de eerste films die vrijmoedig seksualiteit tussen oudere mensen laat zien.

Weinig mensen weten dat hij al die tijd een huis had in Arnhem, dat het midden hield tussen een museum (met de door hemzelf nageschilderde schilderijen uit Vincent) en een rariteitenkabinet. Het stond vol met klokken die ieder een andere tijd aangaven. Hij vertelde me in een interview geen groter genoegen te kennen dan die oude klokken weer aan de praat te krijgen, iets te kunnen „behoeden tegen de tijd”. Dat gold ook voor zijn films: „Ik wil veiligstellen wat het betekent om menselijk te zijn. Het enige wat de mens kan nalaten zijn kunst en geschiedenis. Mijn leven is begonnen in een atmosfeer van oorlog en vernietiging. Laten mijn films dan de schoonheid bewaren.”

    • Dana Linssen