Litouwen eert de ‘Nederlandse Schindler’

In Litouwen wordt volgend jaar een monument opgericht voor een Nederlandse consul die in 1940 ruim 2300 Joden hielp te ontkomen.

Deze ‘Nederlandse Schindler’ heet Jan Zwartendijk en was toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak directeur van de Philips-vestiging in Litouwen. Na de Duitse inval in Nederland in mei 1940 werd de zittende consul in Litouwen vervangen wegens nazisympathieën en werd Zwartendijk honorair consul in Kaunas, toen de hoofdstad van Litouwen – de huidige hoofdstad, Vilnius, lag toen in Polen.

In het toen neutrale Litouwen waren veel Joodse vluchtelingen die uit Polen waren gevlucht voor de oprukkende nazi’s. Omdat in die junimaand inlijving door de Sovjet-Unie ophanden was, maakte Zwartendijk een opzetje met de Japanse consul: hij gaf de Joodse vluchtelingen een visum voor Curaçao, de Japanse consul regelde een transitvisum voor Japan. In drie weken konden zo ruim 2.300 Joden zich per trein door de Sovjet-Unie in veiligheid brengen. De visa hadden geen officiële betekenis, en Zwartendijk zette er niet bij dat om naar Curaçao te gaan, ook toestemming van de gouverneur van het eiland nodig was. Litouwen is in 1941 bezet door Duitsland.

Het monument komt in Kaunas; een kunstenaar wordt nog gezocht. Het zal deels door Nederland worden betaald, zegt de huidige ambassadeur in Litouwen, Bert van der Lingen, in een webspecial van NPO Geschiedenis over Zwartendijk. Die kreeg in 1997 postuum erkenning van het Israëlische herdenkingsinstituut voor de Holocaust, Yad Vashem.