Opinie

Hou op met Rusland te vernederen

Rusland heeft jarenlang moeten toezien hoe oud-Warschaupactleden toetraden tot de NAVO. De annexatie van de Krim doet vergeten dat ook Moskou legitieme belangen heeft, meent Laurien Crump.

Illustratie Hajo

Terwijl 31.000 NAVO-troepen oostwaarts door Polen marcheren tijdens operatie Anakonda-16 – de grootste NAVO-oefening sinds de Koude Oorlog – hebben de NAVO-ministers van Defensie alweer een nieuwe stap gezet. Dinsdag 14 juni maakte secretaris-generaal Jens Stoltenberg bekend dat er tijdens de NAVO-top in Warschau in juli een besluit zal worden genomen over stationering van een multinationale roulerende troepenmacht in Polen en de Baltische staten van circa 4.000 soldaten.

De pogingen om Rusland duidelijk te maken dat het de soevereiniteit van zijn buurlanden moet respecteren, dragen volgens het Kremlin echter niet bij ‘aan de sfeer van vertrouwen en veiligheid’ in Europa. Dergelijke retoriek wordt veelal hypocriet genoemd, onder verwijzing naar het gevaarlijke avonturisme van Poetin. De Russische vrees voor omcirkeling door NAVO-landen wordt vervolgens gebagatelliseerd. Maar het is belangrijk om de Russische angsten serieus te nemen. De internationale verontwaardiging over de Russische annexatie van de Krim doet ons vergeten dat ook Rusland legitieme belangen heeft. Enige bezinning aan deze kant van het voormalige IJzeren Gordijn is op zijn plaats.

In het licht van de huidige besluitvorming in de NAVO klinken Stoltenbergs woorden dat „we geen confrontatie met Rusland zoeken, we geen nieuwe Koude Oorlog willen” echter weinig geruststellend. Ondertussen staan de westerse media vol met Koude Oorlogsretoriek, zoals verwijzingen naar een nieuwe ‘wapenwedloop’ en naar Russische expansiedrang, en noemt minister Hennis-Plasschaert (Defensie) de toekomstige troepenmacht een vorm van afschrikking.

Rusland is echter veel kwetsbaarder dan tijdens de Koude Oorlog en daarom minder voorspelbaar. Tijdens de Koude Oorlog leidde de Sovjet-Unie het Warschaupact, de Oost-Europese tegenhanger van de NAVO. Terwijl dat bondgenootschap doorgaans als militaire alliantie wordt beschouwd, blijkt uit recent onderzoek dat het zich ook ontwikkelde tot een diplomatiek platform, dat instrumenteel was voor een dialoog met het Westen.

Daarnaast verschafte het onbedoeld een systeem van checks and balances, waardoor de Sovjet-Unie werd getemperd door de kleinere bondgenoten. Nu staan er niet langer twee machtsblokken tegenover elkaar. Rusland voelt zich geïsoleerd en daardoor extra bedreigd.

De vraag is daarom of deze militaire vuist in de richting van Rusland wel verstandig is.

Op de korte termijn zal het wellicht de vermeende Russische expansiedrang in toom kunnen houden, maar op de lange termijn voedt het juist de angsten en frustraties die daartoe leiden. Rusland heeft al twintig jaar moeten toezien hoe de voormalige Warschaupactleden toetraden tot de NAVO, met als enige uitzondering Rusland zélf.

Vervolgens maakten zowel de NAVO als de EU openlijke avances naar voormalige Sovjetrepublieken. Als klap op de vuurpijl werd Montenegro in december 2015 uitgenodigd om lid te worden van de NAVO. Russische tegenwerpingen over deze, vanuit Russische optiek, West-Europese expansiedrift worden in de rest van Europa veelal weggehoond. Het Russische argument dat Gorbatsjov in 1990 instemde met de eenwording van Duitsland op voorwaarde dat de NAVO niet verder oostwaarts zou uitbreiden, wordt afgeschilderd als een mythe. Recent vrijgekomen archiefmateriaal heeft echter aangetoond dat verschillende wereldleiders, zoals George Bush senior en Helmut Kohl, in gesprekken met Gorbatsjov inderdaad aangaven dat de NAVO niet richting Oost-Europa zou uitbreiden.

De geweldloze implosie van het Sovjetblok, het Warschaupact en vervolgens de Sovjet-Unie zelf zijn historisch gezien ongekend. Nooit eerder is een ‘rijk’ op die manier zonder bloedvergieten ten einde gekomen, waarna het ene bondgenootschap vervolgens bijna volledig werd opgeslokt door het andere.

Het is daarom niet verwonderlijk dat Rusland de potentiële expansie van de NAVO met lede ogen aanziet. Hoe zou Washington reageren als alle andere NAVO-lidstaten na de Koude Oorlog lid waren geworden van het Warschaupact en als Rusland dan ook nog eens een lijntje zou uitgooien naar Mexico? De militaire overmacht van de NAVO in Polen en de Baltische staten zal in Russische ogen uiteindelijk een extra reden zijn om het tij te keren. Zo benadrukte de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov onlangs dat „dit het soevereine recht van Rusland zal versterken om te zorgen voor zijn veiligheid met middelen die afdoende zijn voor de huidige risico’s”.

Desalniettemin viert de NAVO haar verhoogde aanwezigheid in Polen en besluit het in Stoltenbergs woorden alvast tot „de grootste versterking in de collectieve veiligheid [in Oost-Europa] sinds de Koude Oorlog”.

Ook de symboliek van operatie Anakonda-16 is niet van de lucht. Het begint en eindigt met het planten van de NAVO-vlag in Warschau, de stad waar ruim zestig jaar geleden het Warschaupact werd opgericht. Daarnaast is het de opmaat naar de NAVO-top die van 6 tot 8 juli in Warschau plaatsvindt, precies vijfentwintig jaar nadat het Warschaupact werd ontbonden.

De boodschap is duidelijk: niet alleen moet Rusland de grenzen van zijn buurlanden respecteren, maar de NAVO rukt ook oostwaarts op. Rusland heeft de Koude Oorlog definitief verloren. De geschiedenis heeft ons echter geleerd dat het vernederen van een verslagen tegenstander averechts werkt. Alleen enige sensitiviteit voor de Russische belangen zal mogelijkheden scheppen tot een nieuwe dialoog. En dat lijkt me een betere optie dan een nieuwe Koude Oorlog.

Laurien Crump is universitair docent en onderzoeker in de geschiedenis van de Internationale Betrekkingen aan de Universiteit Utrecht. Ze is auteur van The Warsaw Pact Reconsidered. International Relations in Eastern Europe, 1955-1969 (Londen/New York, 2014).