‘Dit is het einde der tijden’

Het wordt zijn laatste optreden als danser. Choreograaf Akram Khan voorspelt het einde van de mens.

Akram Khan (links) danst zelf mee in zijn ‘Until the Lions’. Hierna stopt hij met dansen. Foto Jean-Louis Fernandez

Als Until the Lions bijna ten einde is, wijken de barsten in de ronde toneelvloer uiteen tot brede scheuren. De oranje gloed van kolkend magma kleurt opstijgende stoomwolken, elk moment kan een vernietigende uitbarsting de mensheid wegvagen: het begin van de eindtijd. „De vraag is niet of maar wanneer deze wereld ophoudt te bestaan”, zegt Akram Khan (41), elk woord benadrukkend. „De tekenen zijn overal om ons heen. We willen het alleen niet zien.”

Wacht even. Gaat de voorstelling van de Brits-Bengaalse choreograaf dan niet ‘gewoon’ over twee personages uit de Mahabharata, het Indiase epos over goden en mensen? Over de ontvoerde en vervolgens versmade Amba die onverschrokken de dood verkiest om, gereïncarneerd tot mannelijke krijger, wraak te kunnen nemen op de man die haar tot maatschappelijke paria heeft gemaakt?

Jazeker, zegt een verkouden en vermoeid ogende Khan te Wolfsburg, waar Until the Lions in april werd gespeeld. En inderdaad, dat heeft deels te maken met recent nieuws over seksueel geweld tegen vrouwen in India en omstreken. „Ook door de geboorte van mijn dochter, drie jaar geleden, ben ik de maatschappij, westers en niet-westers, meer vanuit haar perspectief gaan bekijken. Voor welke uitdagingen wordt zij straks gesteld? Voor een meisje zijn er zo veel meer obstakels dan voor een jongen, er is zo veel ongelijkheid.”

Vandaar dat de transformatie van Amba tot de wreker Shikandi hem interesseerde. Vrouwelijke personages, zegt Khan, zijn in de Mahabharata sowieso vaak interessanter dan de mannelijke: minder eenduidig, minder zwart-wit. Toch zijn de vrouwen vaak bijfiguren.

In de choreografie voor Khan en twee vrouwen is het verschil tussen het mannelijke en het vrouwelijke duidelijk herkenbaar. Amba’s sierlijke, verfijnde armvoering van verandert in haar woeste reïncarnatiesolo gaandeweg in een strijdbare en griezelig lenige dans. Als Shikandi neemt hij/zij vastberaden de wapens op.

De bewegingen van Bhisma, gedanst door Khan zelf, blijven in vergelijking strakker, preciezer, waarbij hij meer dan de laatste jaren teruggrijpt op zijn dansante moedertaal, de Noord-Indiase kathak. Al op dertienjarige leeftijd schitterde wonderkind Khan in Peter Brooks fameuze enscenering van de Mahabharata. Later vermengde hij de klassieke Indiase dans met westerse stijlen tot een nieuwe vorm en met zijn ‘contemporary kathak’ veroverde hij de wereldpodia.

Until the Lions gaat dus wel degelijk over gender. In het West-Afrikaanse spreekwoord „Until the lions produce their own historian, the story of the hunt will glorify only the hunter”, waarnaar de titel verwijst, kunnen de woorden ‘lion’ en ‘hunter’ gevoeglijk worden vervangen door ‘vrouw’ en ‘man’. Maar ook de moed waarmee Amba de dood tegemoet treedt, inspireerde hem. „Wij moeten allemaal leren de dood in de ogen te zien, willen we overleven in een wereld waarin de seizoenen verdwijnen, de mondiale watervoorraad afneemt, natuurrampen en oorlogen toenemen. Er is een enorme hoeveelheid zwavel onder de aardkorst – wat als die naar boven komt? En dat zál gebeuren. De mens is een uitstervende soort.”

Khan heeft intussen zijn afscheid aangekondigd: vanaf 2018 reist hij nog twee jaar de wereld over met een solotournee. „Met veel kathak. Omdat die mijn basis is en mij heeft verrijkt, maar ook omdat ik me zorgen maak. Klassieke vormen vergen tijd, en dan bedoel ik jaren en jaren, terwijl jongeren alles onmiddellijk willen. Zonder de toewijding van nieuwe meesters verdwijnt de authentieke kathak.”

    • Francine van der Wiel