Wat zegt het gezicht van een terrorist?

Arjen van Veelen schrijft wekelijks over een nieuwsfoto. Vandaag: de selfie van Orlando-schutter Omar Mateen.

Hij trekt een gekke bek, ja, dat hoort bij het genre. Maar kun je het sadisme van zijn gelaatstrekken aflezen? Zie je de zelfhaat in zijn dode ogen? De gloeiende homofobie?

Zijn gezicht was overal te zien, als een soort ‘wanted’-poster: dit is het Kwaad, op hem moest je letten. Waakzaam zijn is onze burgerplicht.

Maar wat leren we eigenlijk van de veel te olijke tronie van de 29-jarige man die 49 mensen dood maakte in een homoclub in Orlando? Na afgelopen week is het niet makkelijker geworden een terrorist te herkennen. Wie had Thomas Mair (52) herkend? Zelfs zijn buren en familie niet. Rustig type, zeiden ze, werkte als vrijwillige tuinman, nooit een vlieg kwaad, enzovoorts. Hij doodde vrijdag de Britse politica Jo Cox. Zij: een levenslustige idealist, kwam op voor vluchtelingen. En als dat woord geen ironische smaak had, zou je haar een Gutmensch noemen. Een echt goed mens, vermoord met kogels én messteken — even dubbelop als Theo van Gogh.

„Mijn naam is dood aan de verraders, vrijheid voor Groot-Brittannië”, zei Thomas Mair toen hij werd voorgeleid. Zijn buren noemden hem tot dusver ‘gewoon Tommy’. In zijn huis werden Nazi-parafernalia aangetroffen.

Als waakzame burger leerde je deze week dat je op iedereen moet letten. Iedereen die een selfie kan posten, kan een trekker overhalen.

Rijk van de haat

Het rijk van de haat is een multicultu- rele samenleving. Dat zou geen nieuws moeten zijn. Beperken we ons bijvoorbeeld tot Nederland: we hadden de streng christelijk opgevoede Tristan van der Vlis die verderf zaaide zonder helder motief. Karst Tates, die een aanslag pleegde op de koningin, had dan weer belangstelling voor rechts-radicale ideeën en het runenschrift, aldus Wikipedia. „Ook zou hij werken hebben gelezen van Nietzsche en Céline.” Een Mohammed doodde een Van Gogh, een Volkert doodde een Pim. Kun je er een peil op trekken?

Maar aanslagen moeten altijd worden opgeëist, anders was het zinloos geweld. Als niet door IS, dan wel door opiniemakers, als bouwsteen voor hun specifieke argument. Zie je wel, de moslims weer, klonk na Orlando. Zie je wel, klonk na de moord op Cox, er kleeft bloed aan de retoriek van de tabloids en de populisten.

Voor de slachtoffers komt dit opeisen te laat, maar in het land der levenden is het belangrijk een sluitend daderprofiel op te stellen van het universele kwaad.

Alleen, als er dus iets universeel is aan het kwaad, is dat de doodsengel steeds een ander pak aantrekt.

De doodsengel trekt steeds een ander pak aan, dat is universeel

Maak een groepsportret van al die doodsengelen van de afgelopen jaren en je hebt een gezelschap zo gevarieerd als een Benetton-reclame.

De kogel kwam van rechts, klinkt nu in Groot-Brittannië. En deze kogel kwam ook van rechts, maar andere kogels kwamen dan weer van links, van boven en onder, van Omar, van Anders, van Tommy.

Zelfs een aanslag die zo klaar als een klontje lijkt, is dat niet. Omar Mateen, de Orlando-moordenaar, heeft Afghaanse wortels, en beriep zich op IS, terwijl hij homo’s vermoordde. Hoe helder wil je het hebben? Tegelijk was zijn daad, de mass shooting, dan weer ‘typisch Amerikaans’, zoals Guus Valk in deze krant schreef.

En: hij las de koran niet, wel was hij fan van de politie. Hij bezocht zelf veelvuldig de homoclub, zat op homo datingapps. Onder de slachtoffers: vooral zwarten en latino’s. Vat vol tegenstrijdigheden kortom, man in de war.

Misschien is dat de enige gemene deler: dat het vrijwel altijd mannen zijn die aan het schieten slaan. Verwarde mannen. Maar wat moet je daarmee? Alle mannen profileren?

Praktische dingen

Je moet natuurlijk de logische, praktische dingen doen: zorgen dat gewone mensen niet makkelijk bij wapens kunnen (dat is bij ons al redelijk geregeld) en zorgen dat de veiligheidsdiensten geld hebben voor preventief werk. Je zou daarnaast ook een soort deltaplan moeten opwerpen tegen de verwarde man. Meer geld naar geestelijke gezondheidszorg, want het is een effectieve vorm van defensie.

En we zouden kunnen proberen Gutmensch te worden, op on-ironische wijze. We moeten ons verenigen tegen de haat die haar doodde, zoals de man van Jo Cox zei.

Hij specificeerde die haat niet, hoewel dat makkelijk had gekund, hoewel hij er recht op had, gezien de achtergrond van de moordenaar van zijn vrouw. „Haat heeft geen geloofsbelijdenis, ras of religie; het is giftig.”

    • Arjen van Veelen