Rome krijgt vrouwelijke burgemeester van Grillo-partij

Zondag om elf uur gingen de stembureaus voor de lokale verkiezingen in Italië dicht.

Fabio Frustaci/AP

Bij de tweede ronde van lokale verkiezingen in Italië heeft de populistische anti-systeempartij van Beppe Grillo in Rome een overweldigende overwinning behaald. De 37-jarige Virginia Raggi kreeg 67 procent van de kiezers achter zich, tegen 33 procent voor haar rivaal Roberto Giachetti, van de regerende Democratische Partij.

Raggi belooft een grote schoonmaak in het gemeenteapparaat. De uitslag illustreert de weerzin bij veel Romeinen tegen het slechte bestuur van de afgelopen jaren in de hoofdstad, zowel door links als door rechts. Er loopt ook een aantal corruptie-onderzoeken tegen gemeenteambtenaren en raadsleden.

Ook in Turijn versloeg de 32-jarige kandidaat van de Vijfsterrenbeweging van de komiek Grillo, Chiara Appendino, de zittende burgemeester van de Democratische Partij met de belofte van een nieuw begin. Die zege is opvallend, omdat Turijn redelijk goed werd bestuurd en daar geen sprake was van corruptie.

Ook al ging het om lokale verkiezingen, in een deel van de steden, de uitslag heeft onvermijdelijk gevolgen voor de nationale politiek. De M5S is een populistische anti-systeempartij die samenwerking met de vaak als corrupt omschreven oude partijen, links en rechts, afwijst.

Opstapje naar nationaal succes?

Grillos M5S deed maar mee in een handvol van de steden waar deze maand lokale verkiezingen zijn gehouden. Toch vormen de enorme winst in Rome en de zege in Turijn een grote opsteker voor de beweging van Grillo. Bij de landelijke verkiezingen in 2013 kreeg die ongeveer een kwart van de stemmen. Deze successen kunnen, zo hopen veel aanhangers, een opstapje zijn naar verdere winst op nationaal niveau. Uiterlijk 2018 moeten er nieuwe verkiezingen worden gehouden. ,,Roma is de springplank naar de regering”, zei een uitgelaten Grillo zondagnacht.

M5S heeft een aantal overeenkomsten met protestpartijen in andere Europese landen. Zo presenteert de beweging zich als een fris alternatief in een vastgelopen politiek bestel. Ook de afkeer van de Europese Unie deelt de M5S met succesvolle partijen als het Front National (FN) in Frankrijk, Syriza in Griekenland of de FPÖ in Oostenrijk. Grillo heeft beloofd hierover een referendum te organiseren. Maar waar de aanhang van FN en FPÖ vooral op rechts zit en die van Syriza en een andere nieuwe partij als het Spaanse Podemos op links, heeft Grillo’s beweging zowel op rechts als op links aanhang.

Bovendien is het karakter van de partij aan het veranderen. De rol van Grillo, nu 67 jaar, is het afgelopen jaar minder prominent geworden. Er ging minder energie zitten in luidruchtige kritiek op het als corrupt omschreven oude bestel, met meer aandacht voor voorstellen als een minimuminkomen en hardere aanpak van corruptie en belastingontduiking. Maar critici wijzen erop dat de beweging, die directe democratie hoog in haar vaandel heeft, nog op een strakke en door velen als autoritair omschreven manier wordt geleid. Van de 163 parlementsleden die zij kreeg in 2013, zijn er 37 uit de fracties van Kamer van Afgevaardigden of Senaat gestapt.

M5S heeft eerder burgemeesters gekregen in kleinere steden als Parma en Livorno. Nu wordt vooral de burgemeesterspost in Rome een test. Is deze beweging, met relatief veel onervaren bestuurders, in staat om een complexe stad als Rome te besturen?

Politieke schade voor premier Renzi

De uitslag betekent een forse tegenslag voor premier Renzi. Het verlies in Rome voor zijn Democratische Partij was ingecalculeerd, ook al deed het pijn. Het devies daar was vooral: onderzoeken of er nog iets van te maken was. Dat bleek een onmogelijke opdracht, mede door de vreemde manier waarop een deel van de partij haar eigen burgemeester Marino, onhandig opererend maar wel met een schoon blazoen, heeft laten vallen.

Maar dat de PD ook in Turijn moest buigen voor de Vijfsterrenbeweging, met bijna tien procent verschil, doet veel pijn. De enige opsteker is Milaan. Daar heeft PD-kandidaat Sala met succes geprobeerd ook centrum-kiezers die niet traditioneel links stemmen, aan zich te binden. Dat paste in de strategie van premier Renzi om met de PD wat meer naar het midden te schuiven. Sala boekte een nipte overwinning, en kreeg 51,7 procent van de stemmen. De M5S had in Milaan de tweede ronde niet gehaald.

Die centrumstrategie van Renzi heeft hem in zijn eigen partij veel vijanden opgeleverd en blijkt nu zijn in ieder geval in Rome en Turijn zijn beperkingen te hebben. In de eerste ronde van de lokale verkiezingen bleek al dat de partij vooral in de periferie van de grote steden, in de probleemwijken, veel stemmen is kwijtgeraakt. Renzi had van tevoren gezegd dat hij niet zo zwaar zou tillen aan de lokale verkiezingen en zijn aandacht vooral richt op een cruciaal referendum in oktober over een reeks politieke hervormingen. Daar heeft hij zijn politieke overleven aan verbonden. Maar de uitslag van deze lokale verkiezingen, en de verdeeldheid die daarbij in zijn eigen partij aan het licht is gekomen, laat al zien dat Renzi zich serieuze zorgen moet gaan maken.

    • Marc Leijendekker