Terreuractie van Omar Mateen was typisch Amerikaans

Aanslag Orlando Er was weinig Afghaans aan Omar Mateen, de immigrantenzoon die 49 mensen vermoordde in een homoclub in Orlando. Zijn daad vertoont juist alle kenmerken van individualistisch Amerikaans terrorisme. „Een lone wolf heeft zelden één motief.”

Het kleine appartementencomplex in het stadje Fort Pierce is twee verdiepingen hoog, en ligt in een rustig buurtje. Het is ingeklemd tussen de Atlantische Oceaan en de snelweg. Vrijstaande huizen, schommels, palmbomen en kinderfietsen. Omar Mateen, zijn vrouw Noor Salman en hun 3-jarige zoontje woonden klein, maar in de mooiste buurt van het relatief armoedige stadje. En ze woonden hier onopvallend. De mensen in het appartementencomplex, bruine bakstenen, bruin dak, spreken elkaar hooguit op de parkeerplaats. Sociale controle is er nauwelijks, zeggen bewoners.

Fort Pierce, 40.000 inwoners, is een stad voor de lagere middenklasse. De stad heeft de laatste decennia veel tegenslagen gekend, van orkanen en de huizencrisis tot het instorten van de markt voor citrusvruchten. Meer dan eenderde van de bevolking leeft in Fort Pierce onder de armoedegrens. Inwoners werken vaak buiten de stad en hebben geen zin in drukte, zegt Mike Foster, eigenaar van een glaswinkel. „Ik woon hier ook voor mijn rust. De laatste dagen is de stad zichzelf niet meer. Dat iemand uit ons midden zo’n daad kon plegen, maakt mensen nerveus en bang.”

Hoe bang blijkt wat verderop, bij St. Lucie Shooting Center. Dit is de vuurwapenwinkel waar Omar Mateen twee weken geleden zijn pistool en semi-automatische vuurwapen kocht. Met die wapens schoot hij 49 bezoekers van homoclub Pulse dood in Orlando, vanuit Fort Pierce anderhalf uur rijden naar het noorden. Deze woensdagochtend staat eigenaar Ed Henson nerveus voor zijn zaak. Klanten houdt hij op afstand. Voor de deur heeft iemand een papieren Starbucks-zak neergelegd. Een bom, vermoedt Henson, en hij belt de politie. Pas als de politie de zak onderzocht heeft – er zit niets in – durft Henson zijn winkel weer te openen.

Ik heb wel geleerd dat mensen om je heen niet te vertrouwen zijn. Iedereen kan je kwaad doen.

Kathy Wicks medebewoner Fort Pierce

Om tien uur begint op het veld achter de winkel de cursus Concealed Carry. Ofwel: het dragen van een vuurwapen zodat niemand het ziet. Kathy Wicks, een oma van twee kleinzoons, komt voor het eerst. Het moest van haar zoon, zegt ze, terwijl ze vooraf nerveus een sigaret in haar auto rookt. Ze pakt een zwart koffertje. „Wil je mijn pistool zien? Net gekocht. Een P-22.” Het koffertje gaat open, en een groot zwart pistool komt tevoorschijn. Die had haar zoon aangeraden.

Kathy Wicks is haar zenuwen nauwelijks de baas. Het komt door het pistool, zegt ze. „Toen ik een kleuter was, speelde ik eens buiten met wat buurtkinderen. Een kind had opeens een pistool te pakken, en schoot per ongeluk een peuter door het hoofd. Ik heb het zien gebeuren.”

Als twintiger zat Wicks korte tijd in het leger. Ze kreeg een pistool in handen, en moest oefenen. „Ik weet alleen nog dat ze het pistool uit mijn handen hebben moeten peuteren. Ik was helemaal verkrampt.” Het raampje van de auto naast haar gaat opeens naar beneden. Een man met pet en ringbaard kijkt haar lang en indringend aan. De schietinstructeur. „Pas op wat je allemaal vertelt”, zegt hij. Wicks maakt haar sigaret uit, en stapt uit. De les gaat beginnen.

Klassieke lone wolf

Wie was Omar Mateen, de 29-jarige man die de grootste terreurdaad op Amerikaanse bodem sinds 11 september 2001 pleegde? Donald Trump, de Republikeinse presidentskandidaat, noemde Mateen „een geboren Afghaan, met Afghaanse ouders die naar de Verenigde Staten migreerden”. Mateen was het bewijs dat de grenzen dicht moeten voor moslims, zei Trump, en voor iedereen die in een land woont met een geschiedenis van terrorisme. „Als we niet streng worden, en slim, en snel, verliezen we ons land. Er blijft niets van over, echt niets.”

Terwijl de FBI in Mateens appartement zoekt naar aanwijzingen die zijn beweegredenen duidelijk moeten maken, wordt steeds meer bekend over zijn persoonlijkheid en werkwijze. De schutter belde alarmnummer 911, en droeg zijn terreurdaad op aan Islamitische Staat. Tegelijkertijd was hij, zeker de laatste maanden, een vaste bezoeker van homoclub Pulse, en was hij een actief gebruiker van dating-apps voor homoseksuele mannen.

Volgens de politie heeft hij zijn vrouw in vertrouwen genomen over zijn plannen, en heeft ze hem er mogelijk mee geholpen. Mateen was enkele malen in beeld bij de FBI, maar de dienst concludeerde dat de beveiliger geen bedreiging vormde. Zijn wapens heeft hij ook pas recent gekocht.

Het lijken verwarrende aanknopingspunten, maar de Nederlandse wetenschapper Ramón Spaaij ziet dat anders. Omar Mateen, zegt Spaaij, vertoont de trekken van een klassieke ‘lone wolf’, een min of meer alleen geradicaliseerde terrorist die uit eigen beweging tot actie overgaat. En de lone wolf, zegt hij, „is een primair Amerikaans fenomeen”. Niet alleen wie hij was, maar ook hoe hij als terrorist handelde, maakt hem volgens Spaaij een direct product van het land waar hij geboren is, en opgroeide.

Niks Afghaan, zoals Trump zei. American as apple pie.

Ramón Spaaij is bijzonder hoogleraar Sportsociologie aan de Universiteit van Amsterdam. Maar in de VS is hij bekend als co-auteur van een groot onderzoek naar lone wolf-aanvallen, dat hij in opdracht van het Amerikaanse ministerie van Justitie maakte. Tussen 2000 en 2013 telde Spaaij 45 lone wolf-terreuraanvallen in de VS, waarbij 55 doden vielen. Vaak komen die uit extreem-rechtse of radicaal-islamitische hoek.

Als terrorist, zegt Spaaij, gedroeg Mateen zich bijna volgens het boekje. „Veel van wat hij deed, past naadloos op het patroon van de lone wolf. Het zijn mensen in een fysiek isolement, die hun ideologische inspiratie eerder online vinden dan in een fysiek netwerk van geestverwanten. Tegelijkertijd heeft de lone wolf het idee deel uit te maken van iets groters, dat betekenis geeft aan zijn terreurdaad.”

Behoefte om te praten

Dat Omar Mateen zijn vrouw in de plannen betrok, is volgens Ramón Spaaij typerend gedrag voor een lone wolf. „Ze willen hun intenties graag met een vertrouweling delen. In driekwart van de gevallen geven ze aanwijzingen voor een aanslag, en dat leidt ertoe dat veel voorkomen wordt. Die behoefte om te praten heeft te maken met de symbolische daad die ze willen stellen: de buitenwereld moet wel weten waarom hij toeslaat.”

In de Amerikaanse pers is een debat op gang gekomen over de intenties van Omar Mateen. Was hij nu een IS-eenmanscel, of een jonge man die met zichzelf of zijn seksualiteit in de knoop zat? Geestesziek misschien? Ramón Spaaij: „Een lone wolf heeft zelden één motief, meestal is het een combinatie van politieke denkbeelden en persoonlijke grieven. Een persoonlijke gebeurtenis, het verlies van een baan bijvoorbeeld, kan de radicalisering versnellen. Een lone wolf heeft de neiging de schuld van het probleem extern neer te leggen, bij de maatschappij die niet deugt, bij het leger, bij homoseksuelen.”

Omar Mateen koos voor een typisch Amerikaanse manier van terrorisme, zegt Spaaij. Nergens komen lone wolf-aanvallen zo veel voor als in de VS. „Dat komt deels door de omstandigheden. Vuurwapens zijn eenvoudig te kopen. Ook Mateen kon probleemloos aan zijn vuurwapens en munitie komen.”

Uit het onderzoek van Spaaij blijkt dat vuurwapens na de aanslagen van 11 september 2001 veruit favoriet zijn geworden bij binnenlandse terroristen. Daarvoor gebruikten ze vaak bommen, zoals de Unabomber, de beroemdste lone wolf uit de Amerikaanse geschiedenis. Tussen 1978 en 1995 vielen drie doden en 23 gewonden door zijn zelfgemaakte bommencampagne. Maar de kennis over het maken van een goede bom verdwijnt, zegt Spaaij, en vuurwapenwetten zijn alleen maar ruimer geworden.

Amerikaanse jihadisten zijn meestal net zo hoog opgeleid en emotioneel stabiel als de gemiddelde burger

Peter Bergen, journalist, in zijn boek United States of Jihad

Er ligt ook een culturele oorzaak ten grondslag aan het grote aantal Amerikaanse lone wolves. Amerika is sterk geïndividualiseerd. Wie zich terug wil trekken uit de samenleving, krijgt alle gelegenheid. Er is een bloeiende off the grid-beweging, die zelfvoorzienendheid predikt. Er zijn libertairen, die zich afkeren van de overheid. In het uitgestrekte land vind je overal trailerparken, waar mensen wonen die niet of nauwelijks contact hebben met de buitenwereld. De mythe van de eenzame cowboy inspireert veel Amerikanen nog altijd.

Dat individualisme heeft Omar Mateen overgenomen. Zijn aanpak was heel anders dan die van Europese islamitische terroristen, die de afgelopen paar jaar uit naam van Islamitische Staat terreuraanslagen pleegden, zegt Ramon Spaaij. Gaat het in Europa vaker om netwerken, in Amerika is de eenzame ziel dominant.

In zijn pas verschenen boek United States of Jihad beschrijft journalist Peter Bergen de achtergrond van Amerikaanse jihadisten die van terrorisme beschuldigd zijn. Bergen ziet nog een groot verschil met Europa. In Europa hoor je er niet bij als moslim, schrijft Bergen. Neem Franse moslims. Ze wonen meestal in gesegregeerde wijken, belanden veel vaker in de gevangenis, krijgen moeilijk een baan. „Voor Franse moslims is er geen ‘Franse Droom’, laat staan een ‘EU-Droom’”, schrijft Bergen.

Amerikaanse moslims zijn anders, en hun jihadisten ook. Ze lopen in alles in de pas met andere Amerikanen. Ze hebben een even hoog opleidingsniveau, vergelijkbare inkomens. De 330 Amerikaanse jihadisten die Bergen onderzocht, zijn opvallend gemiddeld. Meer dan eenderde is getrouwd, 10 procent heeft geestelijke problemen, 12 procent heeft ooit in de gevangenis gezeten – slechts iets meer dan de gemiddelde Amerikaanse man. „Ze zijn meestal net zo hoog opgeleid en emotioneel stabiel als de gemiddelde burger. Het zijn echte Amerikanen.”

Datzelfde gevoel overheerst bij de inwoners van Fort Pierce. Zij zien Omar Mateen niet als iemand van buiten, die de Amerikaanse idylle verstoorde. Hij was een van ons, zeggen ze. Maar dat idee biedt geen troost, het voedt juist de angst. Oma Kathy Wicks, die dichtbij het appartement van Mateen woont, zegt: „Hij was een Amerikaan, hij woonde hier zijn leven lang. Ik heb wel geleerd dat mensen om je heen niet te vertrouwen zijn. Iedereen kan je kwaad doen. Er is maar één persoon voor nodig. Dat kan je buurman zijn.”