Steek de gek niet aan met je haatpreek

Opinie De eenzame gek die donderdag een Brits politicus vermoordde, leefde niet in een luchtbel, betoogt Alex Massie. En Nigel Farage mag zich dat aantrekken.

UKIP-leider Nigel Farage voor zijn omstreden campagneposter, afgelopen donderdag. Foto AFP/Daniel Leal-Olivas

Het was al een trieste en onwaardige dag, ook voordat we het afschuwelijke nieuws hoorden over de moord op het Labour-parlementslid Jo Cox, na haar spreekuur in haar kiesdistrict in Yorkshire.

Politiek is een contactsport – figuurlijk gesproken dan. Politiek is een hard bedrijf omdat het een belangrijk bedrijf is. Het belang is groot en het wordt groter als er zoveel op het spel staat. In de sport onderscheidt de klasse zich op het hoogste niveau als de inzet het allerhoogst is en als alles op het spel lijkt te staan. Op dezelfde wijze openbaart karakter zich in de politiek. Ook, en vooral, als het er echt toe doet.

Een referendum is een van die momenten waarop het ertoe doet. Er is geen herkansing, geen troostende gedachte bij een nederlaag, geen volgend seizoen. Nee, de nederlaag is blijvend en voorgoed.

Daarom is een referendum zoveel akeliger dan algemene verkiezingen. Vaak winnen de ‘verkeerde’ mensen een verkiezing, maar hun overwinning is – altijd – maar tijdelijk. Er komt weer een andere dag, een andere keer. Een verkiezing is een onderhandeling; een referendum is een vonnis zonder hoger beroep. Dus openbaart zich het karakter.

De leider van de anti-Europese UKIP, Nigel Farage, onthulde donderdagochtend een nieuwe campagneposter. Die poster markeerde een nieuw dieptepunt, zelfs voor hem. Het masker – u weet wel, dat onbeschaamde masker van de borreltafel – viel niet af, want er was helemaal geen masker.

‘BREEKPUNT’ schreeuwde het boven een rij donkergetinte vluchtelingen die wachtten bij een grensovergang. De boodschap was niet erg subtiel: stem voor een vertrek Groot-Brittannië, of je wordt onder de voet gelopen door bruine mensen. Neem het heft in eigen hand. Pak ons land terug. Jullie weten wat ik bedoel, nietwaar? Wie een Turk of een Syriër als buurman wil, stemt voor Blijven. Simpel. Logisch. Toch?

En toen werd donderdagmiddag een 42-jarig parlementslid dat toevallig – al zou dit weleens meer dan toeval kunnen blijken – lobbyde om Groot-Brittannië meer te laten doen voor de wanhopigen die het knekelhuis Syrië ontvluchten, neergeschoten, gestoken en vermoord.

Van het een komt het ander.

Ooggetuigen verklaarden dat de man „Britain first” schreeuwde toen hij Jo Cox aanviel. Misschien blijken die verklaringen onbetrouwbaar. Misschien was er geen politieke drijfveer voor deze schijnbaar zinloze moord.

De verdachte heet Tommy Mair. Zijn jongere broer Scott had het volgende te zeggen: ,,Ik kan haast niet geloven wat er is gebeurd. Mijn broer is niet gewelddadig en helemaal niet zo met politiek bezig. Ik weet niet eens op wie hij stemt. Hij heeft een verleden met psychische stoornissen, maar hij heeft wel hulp gekregen.”

We zouden niet zo heel veel lastige vragen hoeven te stellen als dit gewoon – een relatief begrip – weer zo’n gestoorde daad blijkt, gepleegd door een verdachte met een lange geschiedenis van geestelijke problemen.

Figuurlijk gesproken is politiek een contactsport

Maar we weten dat ook eenzame gekken niet in een luchtbel leven. Ze worden beïnvloed door gebeurtenissen van buiten. Daarom willen we bij islamitische terreurdaden heel terecht weten of ze impliciet of expliciet zijn aangemoedigd door anderen.

We geloven niet – of horen dat tenminste niet te doen – in collectieve schuld of straf, maar we willen wel weten, met goede redenen, of een individuele moordenaar geïnspireerd is door een ideologie, godsdienst, haatpreek of een van de tientallen andere factoren. We houden niet alle moslims verantwoordelijk voor het geweld dat uit naam van hun profeet wordt gepleegd, maar we kunnen ook niet heen om de akelige en onverteerbare waarheid dat wat de dader betreft, hij (het is bijna altijd een hij) handelt vanuit zijn opvatting van zijn godsdienst.

Hij heeft een missie, hoe krom deze ook mag zijn.

En dus vragen we ons af wie hem heeft beïnvloed. En vragen we ons af hoe het zover heeft kunnen komen.

Dus nee, Nigel Farage is niet verantwoordelijk voor de moord op Jo Cox. En ook de Vertrek-campagne niet. Maar zij zijn wel verantwoordelijk voor de manier waarop ze hun betoog kracht hebben bijgezet. Ze konden natuurlijk niet weten dat er zoiets zou gebeuren en ze zullen net zo geschrokken en geschokt zijn als ieder ander.

Maar toch. Luister. Wie woede aanmoedigt, kan geen verbazing veinzen als mensen woedend worden. Die kan zich niet omkeren en zeggen: „Hé, makker, het was niet de bedoeling dat je dit zo serieus zou nemen. Het is maar een spelletje, een trucje, een strategie om stemmen te winnen.”

Wie telkens weer ‘BREEKPUNT’ roept, moet niet verbaasd staan als iemand breekt. Wie de politiek als een zaak van leven en dood voorstelt, als een kwestie van nationaal voortbestaan, moet niet verbaasd staan als iemand hem op zijn woord gelooft. Hij heeft er niet toe aangezet, nee, maar ook niet veel gedaan om het tegen te houden.

Soms heeft retoriek gevolgen. Wie mensen dagen, weken, maanden, jaren voorhoudt dat ze worden bedreigd, dat hun land hun is ontstolen, dat ze zijn verraden en in de luren gelegd, dat hun geboorterecht is ingepikt, dat hun probleem is dat ze te sloom zijn om te beseffen dat dit allemaal gebeurt, dat hun probleem is dat ze niet pisnijdig genoeg zijn, dan zal er op een bepaald moment, op een bepaalde plaats, bij iets of iemand iets knappen. En dan gebeurt er iets vreselijks.

We kunnen het weer niet beheersen, maar in de politiek kunnen we wel het klimaat beheersen waarin het weer zich voltrekt. Dat is aan ons, aan ons allemaal, ongeacht de kant waar we toevallig in een bepaalde kwestie staan. Op dit moment voelt het aan alsof we iets vreselijks met dat klimaat hebben gedaan.

Het woord triest is verre van toereikend. Dit is erger, veel erger dan alleen maar triest. Dit is een onterende dag, een dag waarop we allemaal boos en beschaamd moeten zijn. Want wie zich niet een beetje schaamt – wie op het moment dat hij dit leest niet misselijk wordt – daar is ergens iets mee misgegaan.

Jo Cox werd algemeen beschouwd als een goed parlementariër en een goed mens. Ze is van haar gezin en haar kiezers weggerukt, maar haar dood neemt ook ons allemaal iets af. Ik kan me niet herinneren dat ik me ooit zo slecht heb gevoeld over dit land en zijn politiek als op dit moment.

Van het één komt het ander. Ook bij gevoelens.