Dood Cox keerpunt in Brexit-debat

De toon in de Brexit-campagne werd tot nu toe steeds harder. De moord op Jo Cox heeft de Britten doen beseffen dat de verharding van het politieke debat gevolgen kan hebben.

Rechts een portret van de politicus met haar echtgenoot.

In een drie minuten durende monoloog verwoordde James O’Brien, presentator bij radiozender LBC, het Britse onbehagen over de moord op Lagerhuislid Jo Cox vrijdag zo: „Is het zelfs maar een beetje mogelijk dat een man die nu in dit land woont, door het politieke debat en de politieke situatie over de rand kan worden geduwd?

„Het maakt me niet uit waar je vandaan komt, het maakt me niet uit op wie je stemt. Kan je je de omstandigheden voorstellen waarin iemand dit soort gedrag ka n overwegen? Ik ben bang dat ik dat kan.

„Overtuig me, als je kan, dat het politieke debat in dit land van de laatste paar jaren niet een omgeving heeft geschapen waarin we makkelijk geloven dat dit soort geweld, dit soort terreur zich op onze straten kan voordoen.”

Toen was nog niet door de politie van West Yorkshire bevestigd dat de extreem-rechtse sympathieën van de 52-jarige verdachte „een belangrijke lijn in het onderzoek” zijn die „helpt bij het vaststellen van een motief”. Het was, zei de politie, een „gerichte aanslag” op Cox. Ze zette zich in voor integratie van bevolkingsgroepen, voor Syrische vluchtelingen, en voerde campagne om de Britten in de Europese Unie te houden.

The Guardian meldde op basis van anonieme bronnen dat er nazipropaganda in het huis van de man zou zijn gevonden. Het Southern Poverty Law Center, dat onderzoek doet naar haatmisdaden, zegt dat de verdachte een „toegewijd aanhanger” van de Amerikaanse neonazigroep National Alliance was.

De campagne zal milder worden

De aanslag komt op een politiek gevoelig moment. Donderdag gaan de Britten naar de stembus om te beslissen of ze in de Europese Unie willen blijven. De campagne is vandaag voor de tweede achtereenvolgende dag opgeschort, wegens de moord.

Wanneer de strijd zondag weer begint, zal de toon naar alle waarschijnlijkheid milder zijn. De moord heeft de Britten doen beseffen dat de verharding van het politieke debat ernstige gevolgen kan hebben – of de dader nu politieke motieven had of niet.

De burgemeestersverkiezingen in Londen in mei leverden een eerste voorbeeld op van dit verharde klimaat. De Conservatieve kandidaat Zac Goldsmith suggereerde toen dat Labour-kandidaat Sadiq Khan, die uiteindelijk won, „zuurstof en dekking” gaf aan extremisten. Hij verwees daarbij naar de aanslagen door radicale moslims van 7 juli 2005.

Deze referendumcampagne was daar zeker in deze laatste weken een overtreffende trap van. Er werd met modder gegooid, aanvallen gingen niet over het onderwerp – de EU – maar men speelde op de persoon.

Beide kanten bezondigden zich daaraan. De manier waarop Boris Johnson tijdens een tv-debat door partijgenoot Amber Rudd persoonlijk werd aangevallen was een minister niet waardig. Ze zei: „Hij is de gezelligheid zelve op het feest, maar je wilt niet dat hij je aan het eind van de avond naar huis rijdt”. Dat kon tenminste nog als een grap gezien worden.

Vote Leave, de officiële Brexit-groep, schilderde iedereen met een tegengestelde mening af als hetzij ‘elite’, hetzij betaald door Europese instanties, of onderdeel van een internationale samenzwering. Maar ook dat was nog mild. Bedenkelijker is dat commentatoren die op Twitter zich voor Blijven uitspreken, door voorstanders van een Brexit worden toegevoegd aan een lijst met de naam Traitors2Britain (verraders aan Brittannië).

‘Halt Ze German Advance’

Maar het dieptepunt werd bereikt op het moment dat de campagne zich op immigratie concentreerde. Xenofobische taal, lang alleen aan de marges van de politiek gebezigd, werd mainstream. En de nuances van politici verwerden via koppen in de tabloidkranten uiteindelijk tot plat racisme. Boris Johnsons historische vergelijking tussen de EU en Hitler, werd een billboard langs de snelweg met ‘Halt Ze German Advance’.

Het bleek nog onaangenamer te kunnen. Tot nu toe richtte de eurosceptische UK Independence Party (UKIP) zich op het weren van EU-immigranten, die een druk zouden leggen op publieke voorzieningen. Donderdag onthulde partijleider Nigel Farage een poster met het woord ‘breekpunt’ over een foto van een rij vluchtelingen voor de Kroatisch-Sloveense grens. Daaronder: „We moeten ontsnappen aan de EU, en de controle over onze eigen grenzen terughalen.”

Volgens Farage zijn „echte vluchtelingen altijd welkom”, maar, zei hij tegen Britse kranten „zoals je op deze foto kunt zien, zijn de meeste van hen jonge mannen, en ja, ze komen misschien uit landen die in een niet zo prettige staat verkeren, en ze mogen dan komen uit landen die armer zijn dan wij, maar de EU heeft een fundamentele fout gemaakt [hen toe te laten] waardoor de veiligheid van ons allen in het geding is.”

Die opmerkingen wekten geen afschuw. Maar wel het feit dat de poster grote gelijkenis vertoont met nazi-propagandabeelden uit een BBC-documentaire getiteld Auschwitz: The Nazis and The Final Solution, die nu op Netflix wordt vertoond.

Boris Johnson nam onmiddellijk afstand van de poster die „niet mijn campagne” en niet „mijn politiek” is. Maar Vote Leave, waarvan hij een van de kopstukken is, deelt wel folders uit met de tekst ‘Turkije (bevolkingsomvang 75 miljoen) wordt lid van de EU’. In de folder is Turkije roodgekleurd, buurlanden Irak en Syrië zachtroze. Dat toetreding van Turkije nog jaren kan duren, wordt niet gemeld. Wel wordt een link gelegd tussen terreur en Schengen, de paspoortvrije zone (waaraan de Britten niet mee doen).

De laatste twee dagen toonde de Britse politiek zich op haar best. Geen partij probeerde politiek te scoren. David Cameron en Jeremy Corbyn bezochten samen de plek waar Cox werd vermoord. „Als we Jo willen eren, dan moeten we haar waarden – plicht, samenleving en tolerantie – onderkennen”, zei Cameron.

    • Titia Ketelaar