Tv-series, of hoe angst werkelijkheid wordt

luukvanmiddelaar0

Zijn we nergens veilig meer? Met de terreurmoord deze week op een Franse politieman en zijn vriendin werd volgens premier Manuel Valls „een drempel in de gruwel overschreden” – juist omdat het thuis gebeurde, in de intimiteit van de familie. Ook de aanslag in Orlando met zijn 50 doden was bloediger en verontrustender dan eerdere massaschietpartijen in Amerika; ook deze daad schond een vrijplaats. De angst kruipt verder. Na Orlando ging veel aandacht uit naar Donald Trumps krasse reactie op de moordpartij („Appreciate the congrats for being right on radical Islamic terrorism”). Grenzeloos opportunisme op een moment van nationale rouw. Het versterkte het schrikbeeld van Trump in het Witte Huis. Zo voedde ‘Orlando’ onder Amerikanen de angst voor IS-terreur én voor proto-fascisme in eigen land. Dreiging van buiten en van binnen.

Een opeenvolging van gewelddaden waarvan geen verhaal te maken is

Hoe gaan onze samenlevingen deze vrees verwerken? Wat doet dit met onze verbeelding? Om er een vinger achter te krijgen analyseert de Franse politiek denker Dominique Moïsi succesvolle tv-series zoals Games of Thrones en House of Cards. Sinds een jaar of vijftien ontpoppen tv-scenaristen zich tot onbetwiste vertolkers van de tijdgeest, tot duiders van ons collectieve onbewuste – een rol die in de 19e eeuw toeviel aan romanciers en in de 20e eeuw aan filmmakers. Nu moet je Borgen, Breaking Bad of Homeland zien om mee te kunnen praten. Daarom stelt Moïsi in het originele essay La géopolitique des séries (2016) dat zulke series ons toegang bieden tot wat onze samenleving beroert. Vertrekpunt in de analyse zijn de aanslagen van 9/11. Toen kwam de boze buitenwereld binnen in het Amerikaanse bewustzijn. De sfeeromslag was groot tussen The West Wing, over de medewerkers van de Democratische president Bartlet die progressief Amerika zich droomde in de Bush-jr.-jaren, en House of Cards, waar de on-scrupuleuze Frank Underwood (Kevin Spacey) zich een weg naar de top manipuleert en moordt. De wereld die we willen versus de wereld zoals hij is? Optimisme versus pessimisme? Volgens een Chinese bron van Moïsi vinden Chinese politici het heerlijk naar House of Cards te kijken: ze zien bevestigd dat de strijd om de macht in Beijing niet anders dan in Washington is, „maar de Chinezen zijn minder hypocriet”. Ook zullen ze zich kunnen vinden in Underwoods formule dat de democratie „seriously overrated” is. (Wel geldt onverkort dat tv-drama dat zo cynisch over het eigen land is, in China of Rusland nooit gemaakt zou kunnen worden).

In een toespraak voor het Amerikaanse Congres zei Benjamin Netanjahu vorig jaar dat IS en Saoedi-Arabië verwikkeld zijn in „een dodelijke game of thrones” – onverhulde verwijzing naar de succesvolste Amerikaanse serie sinds The Sopranos. Lijkt Game of Thrones, met zijn esthetiek tussen gewelddadige videogames en televisie en een verhaallijn halverwege Tolkien en Shakespeare, op het Midden-Oosten? Inspireerde het de gruwelen van IS? De thematiek die Moïsi centraal stelt – ‘de triomf van de angst’, luidt de ondertitel van zijn boek – komt het beste uit. De serie drijft op vrees voor chaos en barbarij, vaag in het noorden gesitueerd („Winter is coming”, luidt het onheilspellend). De vormgeving past bij de inhoud: een opeenvolging van gewelddaden waarvan nauwelijks een verhaal te maken is; met de orde verdwijnen ook zin en betekenis. Met zijn diffuse dreiging biedt Game of Thrones een radicalere verbeelding van hedendaagse angsten dan die voor terrorisme (Homeland), Rusland (Occupied) of het einde van de democratie (House of Cards). Volgend jaar seizoen vijf. De burgeroorlog in Syrië zit inmiddels in seizoen zes.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof in Brussel. Deze column is wekelijks.

    • Luuk van Middelaar