Schijndemocratie

iljapfeiffer0

Liefde voor de democratie kan gemakkelijk ontaarden in het misverstand dat het democratisch zou zijn om het volk over alles te laten besluiten. Je kunt geen referendum houden over het weer. Het kan wel, en ik zou de voorspelling best aandurven dat het kamp van de novemberstormen en de maartse buien het in de campagne bijzonder lastig zou krijgen tegen de populisten van het oranjezonnetje en strandweer, maar het slaat nergens op. Het is net zo raar om verkiezingen uit te schrijven vóór of tegen een bestaande realiteit waarvoor geen alternatief bestaat. Het kan misschien wel democratisch lijken om het volk vóór of tegen Nederland te laten stemmen, maar dat zou een farce zijn, omdat de opheffing van Nederland eenvoudigweg geen realistische optie is.

Op precies dezelfde manier is het referendum van volgende week over de vraag of het Verenigd Koninkrijk al dan niet lid moet blijven van de Europese Unie een demonstratie van potsierlijke schijndemocratie. Europa is net als Nederland een bestaande realiteit waarvoor geen alternatief bestaat. Je kunt de Britse eilanden niet afdrijven tot de woeste baren ten westen van IJsland. Geografisch maken ze deel uit van Europa, of ze dat nu willen of niet. Maar belangrijker nog is dat uittreding uit Europa ook in politiek opzicht een onmogelijkheid is. De Unie is net zo’n realiteit als het continent.

Op 21 april jongstleden had ik het voorrecht om in Tilburg de E. de Perronlezing bij te wonen van de eerste Europese president, Herman van Rompuy. Hij vertelde dat ze in Brussel in samenwerking met de Engelsen al jaren geleden een studie hebben uitgevoerd om de gevolgen van een eventuele Brexit in kaart te brengen. Bij wijze van simulatie hadden ze voor één departement, het ministerie van Justitie, in kaart gebracht welke stappen nodig waren om de Engelse wetgeving los te weken van de Europese. De uitkomst van dit experiment was dat het onmogelijk was. De Europese regels waren doorgedrongen tot in de haarvaten van het Engelse juridische systeem. Elk wetsartikel, elke paragraaf, elke subbepaling, elke voetnoot zou helemaal opnieuw moeten worden geschreven, hetgeen een proces van decennia zou vergen, zeker als je de termijnen voor de parlementaire goedkeuring van al die honderdduizenden nieuwe wetten in acht zou nemen.

Premier Cameron weet heel goed dat uittreding uit Europa onmogelijk is. Hij heeft de verkiezingen gewonnen met de belofte om een referendum uit te schrijven, dus moest hij het ook doen. Maar het is nooit de bedoeling geweest dat het Brexitkamp zou winnen. Het was allemaal juist precies bedacht als een schijnvertoning, waarbij het volk zou stemmen voor de enige praktische mogelijkheid en waarbij de populistische concurrenten op de rechterflank eindelijk de mond zou worden gesnoerd.

Nu zien we hoe schadelijk deze strategie is om democratie te veinzen en het volk een keuze te laten maken over een onderwerp waarbij geen reële keuzen bestaan: daardoor loop je het risico dat het volk het vertrouwen verliest in de democratie.

We hebben hetzelfde gezien bij ons eigen Oekraïne-referendum. Gelukkig hoeft de regering de uitslag niet te respecteren, omdat het een raadgevend referendum betrof, want het is niet eens mogelijk om dat wel te doen. Om nog een beetje democratisch over te komen, doen premier Rutte en minister Koenders net alsof ze heus echt ooit in de toekomst opnieuw gaan onderhandelen, als het moment daar is, om recht te doen aan de uitslag, en kunnen intussen alleen maar hopen dat wij onze interesse voor het onderwerp verliezen.