En nu het échte duizendjarige rijk

Het Heilige Roomse Rijk wordt vaak gezien als een soort failed state met mislukkelingen als keizers. Ten onrechte, zo laat een studie van Peter Wilson zien. Het Rijk wordt beoordeeld met de verkeerde criteria.

Soms zijn er begrippen in omloop die toch al gecompliceerd zijn, maar die ook nog eens ongelukkig vertaald worden. Marx’ roemruchte ‘Lumpenproletariat’ is er een voorbeeld van. In het Nederlands wordt dat meestal ‘lompenproletariaat’ genoemd, zodat je de indruk krijgt dat het hier ging om de allerarmsten, wier garderobe slechts uit vodden bestond. Nu is een Lumpen inderdaad een vod, maar een Lump is een schoft, een vent die nergens voor deugt, of in de ogen van Marx: een gedegenereerde figuur die nooit het juiste klassenbewustzijn zal verwerven en zich gemakkelijk laat inpalmen door demagogen.

Met het ‘Heilige Roomse Rijk’ is iets soortgelijks aan de hand. Door het adjectief ‘roomse’ wordt de indruk gewekt dat dit rijk, dat men meestal laat beginnen bij de kroning van Karel de Grote tot keizer in 800 en dat pas in 1806 officieel werd opgeheven, nauw verbonden was met de katholieke kerk. Nu is dat juist, maar die band werd benadrukt door het woord ‘heilig’. Het woord ‘rooms’ verwijst naar iets anders.

Tot in de 19de eeuw werd het rijk van de Romeinen uit de oudheid in het Nederlands aangeduid als het ‘Roomsche Rijk’, om later plaats te maken voor de term ‘Romeinse Rijk’. Voor de katholieke kerk bleef de oude uitdrukking wél gehandhaafd, zodat er hier een onderscheid wordt gemaakt dat in de ons omringende landen niet bestaat. De adjectieven roman, römisch of romaine worden gebruikt voor zowel het Romeinse Rijk uit de oudheid en het keizerrijk uit de Middeleeuwen, als voor de katholieke kerk.

En dit is ook volkomen logisch, aangezien het Heilige Romeinse Rijk – dat vanaf de 15de eeuw officieel het toevoegsel ‘der Duitse Natie’ kreeg – zichzelf beschouwde als de legitieme opvolger van het imperium van de oude Romeinen. Nu wil dit niet zeggen dat er in andere taalgebieden dan het Nederlandse volstrekte helderheid bestaat over dit rijk. ‘Het is niet heilig, het is niet Romeins, en het is geen rijk’, sneerde Voltaire in 1756, en de laatste jaren wordt de in zwaar weer verkerende Europese Unie vaak vergeleken met deze voormalige Europese constellatie, die eveneens moeilijk te definiëren was en een allesbehalve stabiele en krachtige indruk maakte, zoals Oxford-historicus Peter Wilson schrijft in zijn monumentale studie over de duizendjarige geschiedenis van het Heilige Romeinse Rijk.

Mislukkelingen

Na de dood van Lodewijk de Vrome, zoon van Karel de Grote, werd diens rijk in 843 volgens het Verdrag van Verdun in drieën gedeeld. Nadat in het Oost-Frankische Rijk de Karolingische lijn was uitgestorven kwam daar uiteindelijk de Saksische hertog Otto I aan de macht, die in 961 ook het koninkrijk Italië veroverde en zich vervolgens in Rome tot Romanorum Imperator (Keizer der Romeinen) liet kronen. Otto en zijn opvolgers beschouwden zich als beschermers van de kerk, hoewel ze hierbij veelvuldig in conflict met de paus kwamen. Dat ze niettemin een ‘heilige taak’ vervulden kwam tot uitdrukking in de naam van hun rijk, dat vanaf de 12de eeuw meestal werd aangeduid als het Sacrum Imperium Romanum.

De grenzen van het Heilige Romeinse Rijk fluctueerden sterk, en aan het einde van de Middeleeuwen omvatte het grofweg het grondgebied van het huidige Duitsland, Oostenrijk, het oosten van Frankrijk, de noordelijke helft van Italië, Hongarije, Tsjechië, Roemenië, Nederland en België. Officieel werd de keizer gekozen door een aantal Duitse ‘keurvorsten’, maar vanaf 1438 zat de keizerskroon – met een onderbreking in de 18de eeuw – stevig op het hoofd van een lid van het Habsburgse huis.

Het hoogtepunt werd bereikt tijdens het bewind van Karel V, die ook nog eens koning van Spanje was en heerste over koloniën in het pas ontdekte Amerika. Vanaf de 17de eeuw werd de positie van de keizer steeds zwakker en in 1806 deed keizer Frans II – onder druk van Napoleon, die als Frans keizer in de voetsporen van Karel de Grote wilde treden – afstand van de titel en regeerde hij voortaan als keizer Frans I van Oostenrijk.

Het verval van het Heilige Romeinse Rijk voltrok zich in de tijd dat de natiestaat en het bijbehorende nationalisme opkwamen, en sindsdien is het altijd beoordeeld naar die criteria. Zodoende werden de meeste keizers gezien als mislukkelingen, die immers niet in staat waren een krachtige, centralistische natie te smeden, en gold het rijk min of meer als een failed state.

Consensus

Peter Wilson laat overtuigend zien dat dit oordeel tamelijk onrechtvaardig is. Het rijk was nu eenmaal geen natiestaat, en was ook nooit als zodanig bedoeld. Het ontstond in een tijdperk waarin dat concept nog onbekend was, en vormde altijd een lappendeken van vorstendommen, ‘vrije Rijkssteden’, (aarts)bisdommen, graafschappen en nog andere territoriale eenheden, terwijl de Habsburgse keizers altijd ook nog regeerden over gebieden die niet tot het Rijk behoorden.

De inwoners van het Rijk waren geen burgers in de moderne zin van het woord, maar behoorden tot verschillende standen, die allemaal in een andere relatie tot de keizer stonden. Het abstracte begrip ‘vrijheid’ zoals dat vanaf de Verlichting opgang maakte bestond helemaal niet, en men hield vooral de traditionele, lokale vrijheden in de gaten, die afhankelijk waren van geografische en hiërarchische plek die men innam.

Omdat het Rijk geen centraal geleide staat was, speelde dwang een veel minder belangrijke rol dan consensus, waren rommelige compromissen heel gewoon, en werden de diversiteit en soms vrijwel onbegrijpelijke machtsverhoudingen geaccepteerd. In dit opzicht leek het Heilige Romeinse Rijk wel een beetje op de Europese Unie, die ook niet voldoet aan de strikte normen van de natiestaat. Misschien is dit ook een waarschuwing voor de rabiate EU-bashers: ga er niet vanuit dat dit merkwaardige, complexe, gelaagde, op koehandel gebaseerde bouwwerk zomaar instort. Dat rare, zogenaamd mislukte Heilige Roomse Rijk hield het ook bijna duizend jaar uit.

    • Rob Hartmans