Achebe vertelt het verhaal van een kolonie – alweer

Drie studievrienden vinden een baan in een fictief land. De een wordt hoofdredacteur van een krant (Ikem), de ander Commissaris van Informatie (Chris) en de derde (Sam) wordt de leider van het land, vanaf dan luisterend naar de roepnaam Zijne Excellentie. In Chinua Achebes roman uit 1987, Termietenheuvels in de savanne, volgen we de vriendschap tussen de drie wanneer de Grote Leider steeds dictatorialere trekken krijgt.

De roman, die indertijd op de shortlist van de Booker Prize stond, vertelt het verhaal van een voormalige kolonie. Het land, opgezadeld met een leider die niet veel anders blijkt dat zijn koloniale voorganger, gaat ten onder aan corruptie en onderdrukking. Wat dat betreft staat deze roman, die bijna dertig jaar verscheen na Achebes klassieker Things Fall Apart, in een rijke traditie van verhalen over dictators. We hebben hier te maken met het klassieke type, een Brits gevormde politicus, die steeds meer ja-knikkers om zich heen verzamelt en er naarmate hij langer aan de macht is steeds vaker paranoïde gedachten op na houdt.

Hoewel het land aanvankelijk vol idealisme wordt opgebouwd, gaat het mis wanneer in Oeganda, dat kennelijk dichtbij het fictieve land ligt, een opstand uitbreekt. Elk protest probeert de Leider in de kiem te smoren. Ondertussen lezen we getuigenissen en belevenissen van de studievrienden, en ook van enkele buitenstaanders. Een van hen is een vrouw genaamd Beatrice – een vriendin van zowel Chris als Ikem. Andere stemmen komen van wijze mannen die de geschiedenis van het land samenvatten, en dat gaat dan als volgt wanneer hij de dictatuur in de beginperiode wil beschrijven: ‘Mensen kwamen op een dag vertellen dat het Grote Stamhoofd zelf niet voor altijd wilde regeren, maar ertoe gedwongen was. Wie dwingt hem ertoe? vroeg ik. De bevolking, antwoorden ze. Bedoelen ze ons? vroeg ik, en hun ogen schoten heen en weer’.

Ironisch en wrang is dit verhaal dat in feite model kan staan voor talrijke vertellingen waarin een koloniaal verleden wordt verwerkt, waarbij sommige landen ten onder gaan aan corruptie en machtswellustige mannen. Terwijl de verhalenvertellers (de wijze mannen, maar ook de journalist) de revolutie prediken, wordt duidelijk hoe de paranoïde dictator die in elke hoek een vijand ziet, zijn land de afgrond in duwt. Pas wanneer de verhalenvertellers de mond gesnoerd zal worden, kan hij overleven. Iets wat natuurlijk niet lukt, omdat verhalen altijd zullen blijven bestaan.

Termietenheuvels in de savanne doet een beetje ouderwets aan. Dat macht en corruptie tot vervolging leiden weten we. Dat verhalen altijd de krenten in de pap van een samenleving zullen zijn, is een weinig verrassende visie, zeker wanneer die afkomstig is van een schrijver die zo ongeveer Nigeria’s nationale vertelling al op zijn naam had staan.