Muziek met een brede blik

Het Amerikaanse Kronos Quartet is inmiddels een ijzersterk merk. Volgende week is het ‘ensemble in residence’ op het Holland Festival. „Werp geen obstakels op voor nieuwe muziek.”

David Harrington (tweede van links) en Kronos Foto Jay Blakesberg

Veel hebben de Rolling Stones en het Concertgebouworkest niet gemeen, maar dit wel: beide zijn een ijzersterk muzikaal ‘merk’. Ook het Amerikaanse Kronos Quartet is zo’n merk. Wat in 1973 begon als strijkkwartet is inmiddels uitgegroeid tot de Kronos Performing Arts Association, een organisatie met elf vaste werknemers en een uitpuilende agenda. Het merk Kronos staat voor eigentijdse muziek met een brede blik, toegankelijk, interdisciplinair en open naar de wereld en naar andere culturen, gespeend van respect voor genregrenzen. Jimi Hendrix is voor Kronos niet minder belangrijk dan Arnold Schönberg. En hoe schitterend Beethoven ook is, het kwartet schenkt zijn volledige aandacht aan de muziek van vandaag – en die van morgen.

Terwijl het met Beethoven allemaal begonnen is. David Harrington (1949), oprichter, violist en artistiek leider van Kronos, is inmiddels een gevorderde zestiger, maar hij heeft nog altijd iets jongensachtigs. Het lichaam lijkt wat strammer, de haren zijn allang grijs. Maar zodra hij in de chique lobby van zijn Londense hotel begint te vertellen is Harrington weer de ambitieuze vioolspelende jongen van twaalf die verbijsterd werd door Beethovens Strijkkwartet op. 127 op de radio. Hij haalde direct de partituur uit de bibliotheek en trommelde drie vrienden op om het stuk na te spelen. Die openingsakkoorden – hij wordt er nogal altijd lyrisch van: „I still wanna make that sound.”

Kronos is een week lang ensemble in residence bij het Holland Festival. Het kwartet speelt twee concerten, onder meer in de HF Proms, er zijn workshopsessies, een talkshow over ‘het merk Kronos’, en Harrington houdt een ‘listening party’, waarbij hij favoriete plaatjes draait en daarover vertelt.

Idealistisch, megalomaan project

Het nieuwste geesteskind van Kronos heet Fifty for the Future en is tekenend voor de schaal waarop het kwartet tegenwoordig opereert. Gedurende vijf jaar geeft Kronos jaarlijks tien componisten van over de hele wereld opdracht om nieuw werk voor hen te schrijven. Die vijftig stukken verschijnen vervolgens uitgebreid gedocumenteerd op een speciale site, die voor iedereen gratis toegankelijk is. Een schat aan educatief materiaal, van partituren tot instructievideo’s, componisteninterviews en opnames van Kronos’ eerste uitvoeringen, stelt musici van Hongkong tot Honolulu in staat zich in dit repertoire te verdiepen. Fifty for the Future wordt een ‘corpus van informatie’ en een ‘leerervaring’.

Klinkt dat lichtelijk megalomaan, de motieven zijn onverbloemd idealistisch. Kronos werkt regelmatig mee aan educatieprojecten, en hoewel het Kronos-repertoire inmiddels een relatief groot publiek bereikt, ervaart Harrington vaak onwil of zelfs tegenwerking bij de muziekfaculteiten waar het kwartet op bezoek komt. Veel docenten zijn conservatief. Hij noemt het voorbeeld van een coachingsproject rond het monsterlijk moeilijke meesterwerk Black Angels van George Crumb, waarbij bleek dat de staf de bladmuziek pas de avond tevoren had uitgedeeld aan de studenten. „Niemand kan Black Angels in één dag instuderen”, zegt Harrington verontwaardigd. „Het lijkt soms alsof er obstakels worden opgeworpen voor deze muziek. Er is weerstand jegens het nieuwe, dat wat docenten niet kennen. Met Kronos zijn wij voortdurend bezig nieuwe dingen te leren. Natuurlijk is dat is eng – maar het is óók spannend.”

De toegankelijkheid van hedendaags repertoire is een groot probleem, aldus Harrington. Niet alleen zijn partituren duur of zelfs onvindbaar, vaak ontbreekt cruciale uitvoeringsinformatie: hoe interpreteer je notatie die je nog nooit gezien hebt? Hoe maak je klanken die je nog niet kent? Hoe vertolk je muziek uit andere culturen? Kronos zet zijn kennis en ervaring op dat gebied nu om in een databank.

Harrington: „Ik begon kwartetmuziek te spelen omdat ik als jochie van twaalf in de openbare bibliotheek van Seattle de bladmuziek van Beethovens opus 127 kon lenen. Geen enkele OB in Amerika beschikt tegenwoordig nog over dat materiaal. En dat is Bééthoven. Naar de muziek die wij spelen kun je ook in universiteitsbibliotheken vergeefs zoeken. Wij zijn beland op een punt in onze carrière waarop we dit probleem kunnen oplossen.”

Liefde voor Afrikaanse muziek

De educatieve insteek betekent overigens niet dat er water bij de compositorische wijn wordt gedaan. Het worden 50 stukken die Kronos „in elk concert, op elk moment, overal in het universum” zou willen spelen. Harrington noemt Bartóks Mikrokosmos als ijkpunt: een cyclus van pianowerken die de Hongaarse componist schreef voor zijn zoon, die tezamen een omvattend overzicht van pianotechnieken vormen, maar die stuk voor stuk allereerst schitterende muziek zijn. Fifty for the Future heeft de ambitie zo’n techniekencatalogus voor de strijkkwartetmuziek van deze tijd te worden.

De keuze voor de deelnemende componisten reflecteert het verlangen de hele wereld te omarmen. Dat de eerste opdracht naar de Malinese Fodé Lassana Diabaté ging is voor Harrington zeer betekenisvol, aangezien liefde voor Afrikaanse muziek als een rode draad door het oeuvre van Kronos loopt. Aan het andere uiterste bevindt zich de opzienbarende Inuit keelzangeres Tanya Tagaq, die een gastoptreden zal geven tijdens de Holland Festival Proms. Met de Oekraïense Alexandra Vrebalov en de Chinese Wu Man werkt het kwartet al decennia samen, Terry Riley is een oude vriend en Harringtons favoriete componist, Ken Benshoof maakte ooit het allereerste stuk voor Kronos.

Nederland is opvallend goed vertegenwoordigd in de eerste jaargangen van het project, met nieuwe stukken van Yotam Haber en Merlijn Twaalfhoven. Twaalfhoven heeft naam gemaakt met multidisciplinaire evenementen, waarbij veelal mensen betrokken worden die normaliter niet zo snel met klassieke muziek in aanraking komen. „Merlijn heb ik pas een jaar of vier geleden leren kennen”, zegt Harrington, „maar ik was enorm geïnspireerd door zijn ideeën over wat een concert kan zijn, wat musici kunnen doen.” Kronos brengt Twaalfhovens Play tijdens het Holland Festival in première.

    • Joep Stapel