Je stal mijn hart en je gooide het weg

Achtergrond Film op toneel Toneelgroep Amsterdam brengt ‘Husbands and Wives’. Woody Allens film toonde hoe liefde vaak een kwestie is van perspectief. Ieder die van een ander houdt trekt de liefde naar zich toe, met geen ander doel dan er het beste van te maken.

Woody Allen en Mia Farrow in Husbands en Wives

Schandaal gaat voor de baat uit. Husbands and Wives (1992) is de film die Woody Allen aan het draaien was toen Mia Farrow, zijn tegenspeelster en sedert 12 jaar zijn partner, ontdekte dat hij een relatie had met haar adoptiedochter Soon-Yi Previn.

Husbands and wives? Haar niet meer gezien. Farrow moest nog drie draaidagen en ze voltooide haar rol, gezien de omstandigheden op bewonderenswaardige wijze. Maar ze gaf Allen op staande voet de bons en dat deed ze niet stiekem. Pers en schandaalpers gingen los en zij hield ze niet tegen. En tot op de dag van vandaag rakelt ze het schandaal op, de laatste jaren door Allen van kindermisbruik te beschuldigen.

Marieke Heebink is Sally

Het legde de film geen windeieren. Het publiek haastte zich naar de bioscoop om het tot dan toe gouden koppel – romantisch living apart together elk aan een kant van Central Park – te zien als het kibbelende echtpaar Gabe (Woody Allen zelf) en Judy (gespeeld door Mia Farrow).

Allemaal sappig, als je een beetje gevoel hebt voor roddel (en wie dat niet heeft mist wat), maar het sneeuwde helaas onder wat een goeie film Husbands and Wives is. Bovendien werden we door de rel min of meer blind voor de inhoud. Hij vertelt weliswaar over huwelijkse troebelen en echtscheiding, maar hij gaat toch echt over de liefde. Op zijn Woody-Allens, dus melancholiek en cynisch en chronisch vertwijfeld: liefde, wat is dat toch, waar slaat het op, wat moeten we ermee en waarom doet de liefde zo’n pijn? Niet voor niets is de titelsong Cole Porters What is this thing called love? met de omineuze regels: „I saw you there, one wonderful day You took my heart and threw it away”. Je stal mijn hart en je gooide het weg. Dat dus.

Kant-en-klaar theater? Nou, nee

Dezer dagen wordt Husbands and Wives op toneel gezet door Toneelgroep Amsterdam en is het nog even afwachten wat de Australische theatermaker Simon Stone ervan maakt. De films van Woody Allen zijn bedrieglijk, met hun flitsende dialogen vol aantrekkelijke oneliners. Kant-en-klaar theater, zou je denken. Maar dat is schijn. Een filmscenario is geen toneelstuk. Het is minder dan het halve werk. Een toneelstuk staat op zichzelf als een literair product. Een filmscenario is niet meer dan een schets.

Ramsey Nasr is GabeFoto´s JanVersweyveld en Roger Cremers

Husbands and Wives is heel erg film. De montage leidt het verhaal, en vooral de camera is bezig dat te vertellen. Allen koos voor een quasidocumentaire aanpak, met een constant bewegende camera die de dialogen a l’improviste lijkt te volgen. Hij tolt van de een naar de ander, zet soms een halve achtervolging in. Je ziet hem schrikken van een ruzie, om een hoekje gluren en soms zoekt hij evident naar de beste plek voor de luistervink. Bij die documentaire stijl horen de interviews die de film bevat, gesprekken met de betrokkenen. Daarbij komen niet alleen de beide stellen aan het woord, maar ook allerlei ooggetuigen van de twee huwelijken, van een callgirl tot een ex – iedereen mag zijn zegje doen. Helpt dat? Welnee. Hoe meer we horen des te minder we weten, want we krijgen steeds meer versies van het verhaal.

Husbands and wives werd al snel verbonden met Scènes uit een huwelijk van de Zweedse grootmeester Ingmar Bergman. Oók over een falend huwelijk én gemaakt door een van Allens grote voorbeelden. Bijkomend argument: zijn Gabe en Judy herinneren zich dat ze ooit echt gelukkig geweest zijn, want toen bleven ze samen op voor Ingmar Bergmans film Wilde aardbeien – een klassieker uit de jaren vijftig en een compleet andere film, maar toch.

Maar als we zo gaan beginnen dan wijs ik graag even op het citaat in Husbands and Wives uit een film van Federico Fellini, Allens ándere idool. Ik kan althans de scène waarin Allens Gabe een te jonge vrouw kust en bij zinnen komt doordat het licht plotseling aangaat, niet anders zien dan als een echo van La dolce vita, de scène met Marcello Mastroianni en Anita Ekberg in de Trevi-fontein. Daar wordt Mastroianni op dezelfde manier weerhouden van een onmogelijke kus doordat het razende water stilvalt. Zelfde actie, zelfde betekenis, zelfde camerabeweging zelfs. Maar hoeveel zegt dat? Zulke citaten vloeien voort uit Allens liefde voor de filmgeschiedenis. Herken je ze, dan is dat leuk. Herken je ze niet dan is er geen man overboord.

Gabe en Judy over hun toeren

Gijs Scholten is Jack

Beperken we ons tot wat er daadwerkelijk gebeurt in Husbands and Wives, dan treffen we twee bevriende stellen. De aftrap van de film is een gezamenlijk avondje uit dat spaak loopt doordat het ene stel, Jack en Sally, gespeeld achteloos vertelt dat ze besloten hebben uit elkaar te gaan. Daar zijn Gabe en Judy duchtig van over hun toeren, hoe kan dat nou?

Een jaar en heel wat tumult later hebben Sally en Jack hun huwelijk weer gelijmd en zijn Gabe en Judy uit elkaar.

Intussen is er een woeste variëteit aan huwelijkse en na-huwelijkse ellende gepasseerd. Zo stelt Sally Judy de geweldige vraag die niemand in zijn huwelijk toe kan laten op straffe van directe crisis: „Zou je met hem trouwen als je hem nu ontmoette?” Nee dus, maar dat zegt ze niet. Zoiets kun je nooit toegeven. Intussen valt haar Gabe voor een 20-jarige studente die hem benadert als een vader, een mentor, een groot schrijver én als de don juan die hij helemaal niet is.

Halina Reijn is Judy

De jonge vrouw die op die oudere man valt, is een thema in veel van Allens films. Telkens weer heeft hij het erover en ik vraag me altijd weer af wat die jonge vrouwen zien in die uitgezakte lijven en de pedante praat van verdroogde c.q. uitgedijde mannen. Alsof hij me dit keer hoorde, antwoordt Allen bij monde van Gabe dat het „een makkie” is om zo’n jonkie te versieren. Wat vleierij is genoeg. Maar dat heeft zijn prijs. Met uitzondering van het dromerige Manhattan (met Mariel Hemingway als ongekend wijs puppy-meisje) vallen in zijn films die jonge vrouwen minder voor de man zelf, dan voor zijn status.

Niet dat het de personages een steek verder helpt, maar in Husbands and wives gaat letterlijk elk gesprek over de liefde. Het enige wat duidelijk wordt is dat niemand er eerlijk over is. Iedereen verdraait de waarheid. Alhoewel, wat is de waarheid? Bewust liegen doet eigenlijk niemand. Liefde is een kwestie van perspectief, iedereen die van een ander houdt trekt de liefde naar zich toe, met geen ander doel dan er het beste van te maken.

Woody Allen kiest voor de romantiek. Voor het leven, en voor de liefde

Al op een kwart van de film zegt Jack, in een achteloze bijzin: „We’re all scared of being alone.”

Woody Allen en Mia Farrow in Husbands en Wives

We zijn allemaal bang om alleen te zijn. Het is een weinig hemelbestormend inzicht, maar alles wijst erop dat de angst voor eenzaam oud worden het enige aannemelijke argument is voor liefde en husbands en wives.

En dan komen we aan het laatste moment van de film. Gabe kijkt in de lens, maar Woody Allen kijkt ons aan. Hij zegt: „Is this over?”

Zijn we klaar? Mag ik weg?

Woody Allen wil dit niet. Hij kiest voor romantiek. Voor het leven, voor de liefde als sublieme idee.

Ook als dat een leugen is.

    • Joyce Roodnat